Rachmaninov, Sergej Vassiljevitsj (landgoed Oneg, district Novgorod, 20 maart [1 april] 1873 – Beverly Hills 28 maart 1943), Russisch, sinds 1943 Amerikaans componist, pianist en dirigent, studeerde bij N. Sverev (piano) en A. Arensky en S. Tanejev (compositie). Met het behalen van de gouden medaille voor compositie beëindigde hij in 1892 zijn studies. In hetzelfde jaar ontstond de beroemd geworden Prélude in cis op. 3 nr. 2. Concertreizen door Rusland maakten hem al spoedig beroemd. In 1893 werd hij leraar piano aan het Moskouse Marijinski Instituut, waar hij van 1897 tot 1898 tevens de opera-afdeling leidde. Kort daarna liep de eerste uitvoering van zijn eerste symfonie te Leningrad op een fiasco uit, wat zijn creatieve energie voor enige jaren totaal verlamde. Eerst onder invloed van de psycho-hypnotische behandeling van de psychiater Nikolai Dahl waagde hij zich opnieuw aan het componeren en schreef zijn tweede pianoconcert (1901), waarmee hij zijn reputatie voorgoed vestigde. Van 1904 tot 1906 dirigeerde hij aan het Bolsjoj-theater en was vervolgens drie jaar in Dresden werkzaam. Na de revolutie van 1917 week hij uit naar Scandinavië. In 1918 vestigde hij zich definitief in de Verenigde Staten en maakte van daaruit vele concertreizen naar Europa.

Als componist is Rachmaninov vooral door Tsjaikovski beïnvloed; zijn pianomuziek zet echter tevens de traditie voort van Frédéric François Chopin en Liszt. Karakteristiek is voorts zijn voorliefde voor een zwaarmoedige, Slavisch getinte lyriek en een – daarmee vaak niet geheel in overeenstemming zijnde – drang naar het monumentale in vorm en expressie.

WERK: Orkest: Scherzo (1887); Manfred (1891; symf. gedicht; onvolt.); vier pianoconcerten (1891, bew. 1917; 1901; 1909; 1926, bew. 1927 en 1941); drie symfonieën (1895; 1907; 1936); Rapsodie over een thema van Paganini (1934; v. piano en ork.); Symfonische dansen (1940). – Opera: Aleko (1892; n. Poesjkin); De gierige ridder (1905; n. Poesjkin); Francesca da Rimini (1905; M.P. Tsjaikovski). – Koorw.: Liturgie van Joh. Chrysostomus (1910); Vespermis (1915). – Voorts: kamermuz., pianomuz., o.a. Morceaux de fantaisie op. 3 (1892); Préludes op. 23 (1901–1903); Idem op. 32 (1910); Études tableaux op. 33 (1911); liederen.