De factoren die bij de orkestopstelling een rol spelen zijn de grootte van het ensemble, de ruimte waarin gemusiceerd wordt, m.n. de akoestische mogelijkheden daarvan, en het goed kunnen waarnemen van degene die de leiding heeft. Toen de dirigent nog aan het klavecimbel meespeelde, was het de concertmeester die (op een verhoging zittende) de aanwijzingen van de dirigent (meestal dirigent/componist) doorgaf aan de overige spelers (zgn. dubbeldirectie). Toen het klavecimbel uit het orkest verdween en de bezetting groter werd, kwam de dirigent als niet-spelend musicus, vóór het orkest te staan. Behalve het probleem van de orkestopstelling is er dat van de plaatsing van de verschillende instrumentgroepen binnen het orkest, die zodanig moet zijn dat hun klankmenging in de juiste verhouding bij de luisteraar overkomt. Volgens Berlioz was het in Duitsland gewoonte de strijkers links en de blazers rechts op het podium te plaatsen (het principe van het tegenover elkaar stellen van twee klankgroepen). Naarmate de voorkeur voor versmelting van klankkleuren zich ontwikkelde, werd de opstelling binnen het orkest dienovereenkomstig gewijzigd. Wagner stelde het orkest als volgt op: in het midden de strijkers, daarachter de blazers en vervolgens het slagwerk. Hij liet in Bayreuth een speciale overdekte orkestruimte bouwen om zijn klankmenging te kunnen realiseren en een betere balans te krijgen tussen de zangers en het orkest en om de toeschouwers niet door de handelingen in het orkest te laten afleiden. In de 20ste eeuw is voor het uitvoeren van Nieuwe Muziek niet alleen een volledige wijziging in de conventionele opstelling van de instrumentgroepen binnen het symfonieorkest opgetreden, maar is ook de gesloten formatie van de orkestopstelling doorbroken (spatiale muziek). Behalve dat de opstelling van instrumentarium en geluidsapparatuur ruimtelijk kan zijn, kan deze ook tijdens het ten uitvoer brengen van een compositie gewijzigd moeten worden.