Volgens de godsdienstsociologie is het kloosterwezen een religieus groepsverschijnsel waarbij mensen zich verenigen om het godsdienstige ideaal op een strikte wijze na te streven, vrij van de compromissen van het gewone leven, en trouw aan de bredere gemeenschap of kerk. Vandaar dat diep religieuze mensen zich uit de wereld terugtrokken en zich, meestal rondom een eminente of charismatische figuur, organiseerden tot wederzijdse steun. Uit dit ideaal van zelfheiliging volgens de strikte eisen van de godsdienst komen verschillende levensvormen voort waarin kloosters of kloosterorden zich op grond van het religieuze ideaal aan de dienst van de mensen in de wereld wijden.

In alle grote wereldgodsdiensten zijn kloosters ontstaan. Het boeddhisme was zelfs oorspronkelijk een kloostergodsdienst en heeft zich pas later tot volksgodsdienst ontwikkeld. In de islam, waar de orthodoxie er niet gunstig tegenover staat (afwijzing van celibaat en mystiek), heeft het zich tegen alle weerstand in tot hoge bloei ontwikkeld (zie soefisme). In het oude China trokken vele volgelingen van het taoïsme zich uit de wereld terug om eenzaam met de natuur te leven. Dit leidde onder boeddhistische invloed tot eigen kloosterlijke instellingen.