Als men het werk van deze dichter, toneelschrijver, romancier en daarnaast schilder en tekenaar (als zodanig door o.a. Rodin geroemd) overziet, treft in de eerste plaats zijn fenomenale vitaliteit, die hem ondanks alle moeilijkheden en verdriet (ballingschap, krankzinnigheid van een broer en van een dochter, verdrinkingsdood van zijn oudste dochter, dood van zijn zoon) in staat stelde naast ander werk meer dan 300 000 verzen te schrijven. Dit dichterlijke oeuvre vertoont verschillende facetten. Hugo is de dichter van de huiselijke haard, van het familieleven (L’art d’être grand-père, 1877), eveneens de vertolker van de oudersmart (Les contemplations, 1856), maar eveneens de felle satiricus (Les châtiments, 1853). Bovenal is hij de visionaire dichter die de pelgrimstocht der mensheid bezingt in La légende des siècles (3 dln., 1859–1883). De omvangrijke filosofische en mystieke gedichten, zoals L’âne, Les quatre vents de l'esprit, La fin de Satan, Dieu, Toute la lyre, L’océan, waarvan het merendeel postuum is verschenen, tonen hem als een kunstenaar van de metafoor.

Wat de toneelstukken betreft, de daarin geëxposeerde verwikkelingen zijn zo onwaarschijnlijk, de contrasten zo sterk geaccentueerd, dat zijn beste stukken als Hernani en Ruy Blas (1838) alleen gelezen en gespeeld kunnen worden om de schoonheid van de lyrische verzen die ze bevatten.

Als romanschrijver is Hugo een kind van zijn tijd met zijn voorliefde voor het historische genre. Onder invloed van de ‘zwarte roman’ van Matthew Gregory Lewis en Ann Radcliffe schreef hij de macabere geschiedenis van Han d’Islande (1823). Wanneer men het weinig originele Quatre-vingt-treize (1874) en het onrijpe Bug-Jargal (1818) terzijde laat, blijven er twee scheppingen van waarde over: Notre-Dame-de-Paris (1831), een grandioze evocatie van het Parijs van Lodewijk XI, en Les misérables (1862), als epos van de galeiboef Jean Valjean in de eerste plaats een sociale roman, die veel heeft bijgedragen tot verzachting van de Franse strafwetpleging. Buiten de romans vindt men zijn beste proza in Choses vues (2 dln., 1887 en 1899).

De opera's Ernani (1844) en Rigoletto (1851, naar Le roi s'amuse 1832) van Verdi zijn gebaseerd op drama's van Hugo; de roman Les misérables werd tot musical bewerkt (T. Nunn en J. Caird, 1987).

UITG: Œuvres complètes, d. J. Seebacher, G. Rosa e.a. (15 dln., 1985–1987).