De instellingen van de Karolingische monarchie zijn vooral een schepping van Karel de Grote. Zij zijn het prototype geweest voor vele landen, ook buiten de grenzen van het Karolingische Rijk, en hebben eeuwenlang de Europese geschiedenis beïnvloed. Karel heeft zich beijverd om de werking van het gerecht te verbeteren, o.m. door de invoering van de schepenen (scabini) als rechtsprekende colleges, d.w.z. van permanente rechters in plaats van de occasionele bijzitters van vroegere tijden. Hij heeft regelmatig koninklijke of keizerlijke commissarissen op inspectie gezonden met de opdracht de naleving van de wetten te verzekeren en nieuwe wetgeving af te kondigen en er de eerbiediging van af te dwingen (missi dominici). Karel heeft talrijke capitularia uitgevaardigd, d.w.z. wetgevende en administratieve voorschriften en besluiten, strekkende tot betere administratie, bescherming van de kerk, van de arme vrije lieden, enz. Zorg voor het openbaar welzijn is hierin onmiskenbaar. In de nauwe samenwerking tussen de monarchie en de kerk hield Karel het roer stevig in handen, ook in kerkelijke zaken; op zijn initiatief werd zelfs in het Frankische Rijk partij gekozen tegen de Byzantijnse beeldenstrijd (Libri Carolini). Hij heeft op belangrijke schaal de feodaliteit ingeschakeld in het systeem van de staatsinstellingen. Door de vazallen werd een persoonlijke band van eenheid geschapen in het grote rijk met zijn verscheidenheid van volken, talen, culturen en sociaal-economische stelsels. Op cultureel gebied ondernam Karel een grootscheepse poging de achterstand in te lopen die de Franken vertoonden in vergelijking met andere westerse volken en ook met de Byzantijnse en islamitische wereld (zie Karolingische cultuur). Ook op economisch gebied heeft Karel invloed uitgeoefend, o.m. door zijn maatregelen in verband met de domaniale exploitatie (capitulare de villis) en inzake de munt: de verhouding 1 pond = 20 schellingen = 240 penningen, die tot zijn regering teruggaat, vond men tot 1971 terug in het Engelse muntstelsel (£ 1 = 20 shilling = 240 dime).

In de geschiedenis, de legende, de literatuur en de kunst is Karel eeuwenlang een zeer belangrijke figuur geweest. In Frankrijk werd hij vooral als militaire leider gevierd, in Duitsland eerder als wetgever. Hij werd door toedoen van Frederik I Barbarossa in 1165 zalig verklaard. Het Luikse gewoonterecht werd naar hem de Loi Charlemagne genoemd en de Friezen beweerden dat de Friese vrijheid tot een privilege van Karel terugging. Karels tijdgenoot Einhard heeft een interessante biografie van de grote keizer nagelaten (Vita Karoli Magni imperatori, Ned. vert. 1955).