achttiende eeuw

2.9.3 Literatuur

De tweede helft van de thans voorbije eeuw heeft op het gebied der Duitse literatuur aanzienlijke hoogtepunten opgeleverd, zoals Nathan der Weise (1779) van Gotthold Ephraïm Lessing en Die Räuber (1788) van Friedrich Schiller. In Frankfurt am Main is in 1774 een roman verschenen die zijn dan pas 25-jarige auteur Johann Wolfgang von Goethe op slag beroemd maakt: Die Leiden des jungen Werthers. Het is een briefroman over een onbeantwoorde liefde. Het lijkt wel of de dramatische handeling precies beantwoordt aan de gevoelens van de jeugd, want het boek heeft een stroom van zich vereenzelvigende reacties opgeroepen: men parfumeert zich met 'Eau de Werther' en imiteert de kleding van de hoofdpersoon; sommigen schrikken er zelfs niet voor terug de zelfmoord van Werther stijlgetrouw na te doen. Zie ook Duitse letterkunde.

2.9.4 Muziek

Van 1720 tot 1778 is Mannheim de hoofdstad van de Rijnpalts, een periode die vooral op muzikaal gebied rijke vruchten afwerpt. Voor velen gold de stad als `het paradijs der toonkunstenaars’; het hoforkest kwam een bezoeker voor als `een leger van generaals, zowel geschikt om een plan voor een slag te ontwerpen als om daarin te vechten’. De Europese faam die het orkest genoot, is vooral te danken geweest aan de familie Stamitz, afkomstig uit Oostenrijk. De bezetting was zo opvallend dat zij sindsdien door bijna alle andere orkesten is overgenomen. Ook de door discipline gestaalde eenheid, die vooral in de dynamiek tot uiting kwam, schijnt haar weerga niet gekend te hebben: 'Zijn forte is een donderslag, zijn crescendo een waterval, zijn diminuendo een in de verte voortkabbelende kristallen rivier, zijn piano een lentebries’.

Sinds twintig jaar is nu dit ongekende orkestrale hoogtepunt voorbij; de eens zo bejubelde keurvorstelijke opera is in 1795 door de Franse artillerie vernietigd, het hoforkest is samengesteld uit welwillende dilettanten.

2.9.5 Barok

In de zuidelijke Duitse landen vallen de vele barokpaleizen en -kerken op, vooral in Beieren, waar bij Steingaden de schitterende Wieskirche te vinden is.

2.10 De Noordelijke Nederlanden

De Bataafse Republiek, zoals sinds 1795 het Noord-Nederlandse grondgebied genoemd dient te worden, verkeert in grote moeilijkheden. Wederom bevinden zich vreemde troepen op Nederlandse bodem: een Engels-Russische invasiemacht is op 27 augustus 1799 bij Den Helder geland en heeft het gecombineerde Frans-Bataafse leger onder Brune en Daendels een nederlaag toegebracht. De Engelse troepen zijn evenwel niet veel verder opgerukt, zodat Daendels' troepen zich wellicht zullen kunnen reorganiseren. De faam die het land eens, als Republiek der Verenigde Nederlanden, in Europa genoot, is al vóór de staatkundige omwenteling van 1795 grotendeels verbleekt. Reeds vele decennia kan de Republiek niet meer gerangschikt worden onder de grote mogendheden. Na de Vrede van Utrecht in 1713 bleek zij militair en economisch duidelijk de mindere van Engeland en Frankrijk te zijn. De gebrekkige staatsinrichting, die overigens ook in de vorige eeuw bestond, kon bij gebrek aan sterke leiders niet meer gecamoufleerd worden. De opbloei der kunsten heeft zich de afgelopen honderd jaar niet doorgezet: namen die internationale weerklank hebben, zijn op enkele uitzonderingen na niet te geven. Zo gaf deze eeuw een langzame afbrokkeling te zien van de Nederlandse militaire, economische en culturele vooraanstaande positie.

2.10.1 Industrie

Toch kan men niet spreken van een diep ingrijpend verval; met haar geringe oppervlakte en geringe aantal inwoners (ca. 2 miljoen) speelde de Republiek tot voor kort een rol die niet te vergelijken is met die van de meeste kwantitatief vergelijkbare landen. De omvang van de handel is zelfs lange tijd even groot geweest als in de vorige eeuw: nam het commerciële verkeer met de Baltische havens, Engeland en Frankrijk af, dat met Rusland, Spanje en het Duitse Rijngebied kende een opleving. In vele takken van nijverheid kan men misschien wél spreken van chronisch verval: vooral schrijnend is de achteruitgang van de textielindustrie in Leiden en Haarlem, maar ook de scheepsbouw, de aardewerkindustrie en de bierbrouwerijen hebben een sterk neergaande tendens te zien gegeven.