achttiende eeuw

2.4.1 Peter de Grote

Het Russische Rijk heeft zijn grenzen weer verder naar het westen verlegd: zowel de Baltische als de Zwarte Zee is nu makkelijk bereikbaar voor de handelsschepen. Onder tsaar Peter de Grote voltrekt zich in het begin van de eeuw een europeanisatie, die oppervlakkig gezien grote gevolgen heeft, maar volgens sommigen de Russische volksaard in genen dele heeft aangetast. Een mercantilistische economische politiek wordt ingevoerd, leger en vloot worden hervormd, staatsmonopolies voor allerhande takken van industrie ingesteld. Deze ontwikkelingen voltrekken zich meestal onder leiding van 'Duitsers', pars pro toto voor buitenlanders, voor wie tsaar Peter tijdens zijn reizen een grote bewondering heeft opgedaan. De europeanisatie wordt ook in het dagelijkse leven autoritair doorgevoerd: baarddracht wordt verboden, klederdracht aangepast. In het eerste Russische etiquetteboek doet men een poging de Russische eetgewoonten te vervangen door Franse: men dient zich tijdens het diner niet te krabben, noch mag men op de grond spuwen; de conversatie, waarbij men zijn partner aan dient te kijken, moet luchtig zijn. Deze politiek wordt voortgezet door Catharina II, femme savante, die 37 jaar na Peters dood aan de macht komt. In de tussenliggende periode is het bestuur in handen van onbekwame lieden, die de staatskas als een persoonlijk eigendom hanteren.

2.4.2 De lijfeigenschap

In al deze decennia is de positie van de adel versterkt, maar de situatie waarin zich de lijfeigenen bevinden, is zo mogelijk nog slechter geworden dan in de vorige eeuw. Velen worden gebruikt als industrieslaven, families worden uit elkaar gerukt, tegenspraak wordt vaak bestraft met verbanning naar Siberië. Het is dan ook niet verwonderlijk dat deze mensen, onder wie de herinnering aan de opstand van 1667-1671 onder Stenka Razin nog levendig is, in verzet komen. In 1773 verzamelt de Don-kozak Poegatsjov honderdduizenden rechtelozen om zich heen en begint een opmars langs de Wolga noordwaarts. Geen leger kan hem tegenhouden; de opstand bloedt dood na een epidemie die na niet lange tijd in het stroomgebied van de Wolga uitbreekt. Sinds Poegatsjov in een ijzeren kooi naar Moskou is gebracht en daar terechtgesteld, is de onderdrukking alleen nog maar toegenomen.

In de krant kan men tegenwoordig advertenties aantreffen die duiden op praktijken zoals die in Amerika onder de slavenhandelaars voorkomen: 'Te koop, twee stevige koetsiers; twee meisjes, 18 en 15 jaar, handig. Twee kappers: de een, 21, kan lezen, schrijven en een instrument bespelen; de ander kan dames- en herenkapsels verzorgen.'.

2.4.3 Sint-Petersburg

Het regeringscentrum is sinds 1703 te vinden in Sint-Petersburg, een nieuwe stad aan de Finse Golf. De residentie mag gelden als symbool van de europeanisatie; zij is een venster naar het sinds tsaar Peter voorbeeldig geachte Westen. In het begin van de eeuw is door 80 000 arbeiders de nieuwe hoofdstad van het Russische rijk binnen zeer korte tijd uit de grond gestampt op deze plaats, die kort daarvoor nog aan Zweden toebehoorde. Deze prestatie is des te opmerkelijker als men bedenkt dat de bodem zeer moerassig is, zodat voor alle bouwwerken heiconstructies nodig zijn. Elk jaar weer dreigt het gevaar van een overstroming (Sint-Petersburg ligt op talrijke, nauwelijks boven het zeeniveau uitreikende eilanden in de Nevadelta), die in het stichtingsjaar en in 1777 ook werkelijk heeft plaatsgevonden. De stad telt minder houten huizen dan in Rusland gebruikelijk is, terwijl de toepassing van dit materiaal toch vele voordelen ten opzichte van steen biedt: de interieurs zijn warmer en minder vochtig, de bouwtijd is korter en de houten huizen laten zich betrekkelijk eenvoudig verplaatsen. Omdat Sint-Petersburg zich nog steeds in snel tempo uitbreidt - er wonen nu reeds meer dan 200 000 mensen - drukken de bouwactiviteiten een duidelijk stempel op het dagelijks leven.

De Neva is de levensader van de stad. Hierlangs komen de met kalk, steen, marmer en graniet beladen schepen de bouwputten van materiaal voorzien. In de rivier en haar zijtakken liggen enkele schipbruggen, die de verschillende eilanden met elkaar verbinden. Tijdens het carnaval is de Neva het centrum van de feestvreugde: men stelt er kunstmatige heuvels van ijs op - die een geraamte van hout hebben - en hier glijdt men op sleetjes van af; heel de stad komt naar deze ijspret kijken. De stad herbergt zeer veel vreemdelingen, die de meest uiteenlopende beroepen uitoefenen: van gouvernante tot ijshakker, van kok tot leraar. De talenkennis van deze lieden is vaak verbluffend: velen spreken Russisch, Fins en Duits en sommigen zelfs meer dan acht talen, die zij dan evenwel vaak vermengen in een geheel eigen spraakgebruik. De vreemdelingen en de steeds voortdurende bouwactiviteiten maken Sint-Petersburg tot een dynamische stad, die als raakpunt met het Westen voldoet aan de opzet die tsaar Peter had in het begin van de eeuw.

2.5 Zweden

Het rijk is teruggedrongen tot minder overtrokken proporties dan gedurende de vorige eeuw, toen het ondanks het geringe aantal Zweden de grootste Baltische mogenheid was. Onder de welhaast krankzinnige koning Karel XII heeft het land zich tijdens de laatste der Noordse Oorlogen te grote opgaven gesteld, met als gevolg dat zijn legers door de Russen werden verpletterd. Na de dood van Karel in 1718 ziet de Rijksdag in dat om dergelijke calamiteiten in de toekomst te vermijden de macht van de vorsten ingekrompen dient te worden en de invloed van het parlement vergroot. Daarop staat de koning lange tijd in de schaduw van de volksvertegenwoordiging, tot in 1772 Gustaaf III met steun van Frankrijk de volledige macht weer aan zich trekt. Uiteraard heeft dit kwaad bloed gezet, vooral bij de adel; in 1792 komt dit conflict tot een hoogtepunt met de moord op de koning tijdens een gemaskerd bal in de opera van Stockholm.

2.5.1 Stockholm

De hoofdstad Stockholm heeft zich onder de verlichte despoot Gustaaf verder ontwikkeld tot een cultureel centrum van belang. Aan de zojuist al genoemde opera, in 1782 onder leiding van C.F. Adelcranz gereedgekomen, worden door Duitse musici vele uitstekende opvoeringen gegeven; vooral geliefd zijn hier de opera's van Gluck, waarvan voor deze gelegenheden de tekst in het Zweeds wordt vertaald. De vier jaar later opgerichte Zweedse Academie is een stimulans voor de letterkunde gebleken. In het nog niet zo lang geleden voltooide koninklijke paleis wordt de weelde van het hof van Lodewijk XIV geëvenaard, maar hiervoor moet de bevolking – evenals de Fransen in de tijd van de Zonnekoning - helaas een zware financiële last torsen.