Nobelprijs

Nobelprijs, naam van de prijzen (zes sinds 1968; voorheen: vijf) die sinds 1901 jaarlijks uitgereikt worden aan personen of instellingen voor hun verdiensten voor de mensheid. De oorspronkelijke vijf prijzen (natuurkunde, scheikunde, geneeskunde, literatuur en vrede) worden uitgekeerd uit de rente van het kapitaal van de Nobelstichting, de zesde prijs (economie) wordt ter beschikking gesteld door de Centrale Bank van Zweden. De Nobelstichting werd in 1900 opgericht ingevolge een wilsbeschikking en een erflating van 32 miljoen Zweedse kronen van grootindustrieel Alfred Bernhard Nobel (1833-1896), de uitvinder van het dynamiet.

De eerste drie prijzen worden uitgereikt aan personen die bijzondere verdiensten hebben op het gebied van natuurkunde, scheikunde en fysiologie of geneeskunde. De vierde prijs is voor een letterkundige; de vijfde, ook de vredesprijs genoemd, voor een persoon die veel heeft bijgedragen tot verbetering van de verstandhouding tussen de volken en ter voorkoming van oorlog. In 1968 werd door de Zweedse Centrale Bank (ter gelegenheid van haar 300-jarig bestaan) een zesde Nobelprijs, voor economische wetenschappen, ingesteld, die voor het eerst werd uitgereikt in 1969 (aan de Nederlander Jan Tinbergen en de Noor Ragnar Frisch).

De prijzen voor natuurkunde, scheikunde en economie worden toegekend door de Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen; de toekenning van de prijs voor fysiologie of geneeskunde geschiedt door het Karolinische Medische Instituut te Stockholm, die van de letterkundeprijs door de Zweedse Academie, en die van de vredesprijs door een comité van vijf personen, door het Storting (de Noorse volksvertegenwoordiging) te benoemen.

De bekroningen worden jaarlijks op 10 december (Nobels sterfdag) uitgereikt, de vredesprijs in het stadhuis van Oslo door de Noorse koning, de andere prijzen in de Concertzaal van Stockholm, gewoonlijk door de Zweedse koning. De eerste prijsuitdeling had in 1901 plaats. De prijzen, tegenwoordig elk ter waarde van 10 miljoen Zweedse kronen (ca. 1,1 miljoen euro), kunnen verdeeld worden over twee of meer personen; ze zijn bedoeld ter ondersteuning van verder onderzoek, zodat de prijswinnaar zich niet met de financiering daarvan hoeft bezig te houden.