Leyden, Lucas van

Leyden, Lucas van (Leiden 1494 – aldaar vóór 8 aug. 1533), Noord-Nederlands schilder, kopergraveur, etser, ontwerptekenaar van houtsneden en glasramen, was een van de belangrijkste graveurs en schilders uit de eerste helft van de 16de eeuw. In 1521 ontmoette hij te Antwerpen Albrecht Dürer, die zijn portret tekende (thans te Lille). In 1527 bezocht Van Leyden met Jan Gossaert nogmaals de Zuidelijke Nederlanden. Bij goud- en wapensmeden leerde hij metaalbewerken, van welke techniek hij in zijn kopergravures gebruik maakte.

Zijn vroegste prenten (de oudste is een kopergravure van 1508) getuigen van een zekere onhandigheid, tevens echter van een buitengewoon talent. Zijn gravures van na 1521 staan enigszins onder invloed van Dürer, wiens invloed ook merkbaar is in de compositie van zijn schilderijen. Later raakte hij onder invloed van de Italiaanse renaissance, met name van Marcantonio Raimondi, waardoor zijn kunst aan spontaneïteit verloor. Van Leyden heeft zowel boekillustraties als losse bladen in houtsnedetechniek uitgevoerd; misschien heeft hij zelf zijn ontwerpen in het hout gesneden.

Het vroegst bekende geschilderde werk is vermoedelijk De schaakspelers (ca. 1508; Gemäldegalerie, Berlijn). Van ca. 1511 dateren de schilderijtjes in Museum Boijmans-Van Beuningen (Rotterdam), met figuren ten halve lijve in heldere kleuren uitgevoerd. Uit dezelfde tijd dateert o.a. De verzoeking van de H. Antonius (Kon. Mus. v. Schone Kunsten, Brussel). Wellicht dateert uit deze tijd ook het beroemde zelfportret (Herzog Anton Ulrich-Museum, Brunswijk). Zijn hoofdwerk, de triptiek met Het Laatste Oordeel, is ca. 1526–1527 ontstaan (Lakenhal, Leiden). Uit dezelfde tijd dateren Mozes slaat water uit de rots (Museum of Fine Arts, Boston) en waarschijnlijk eveneens de triptiek De dans om het gouden kalf (Rijksmuseum, Amsterdam). Zijn laatste bekende werk is De genezing van de blinde van Jericho (1531; Hermitage, Leningrad). Het coloriet van deze late werken is warmer en geraffineerder dan dat van vroegere. Waarschijnlijk is een deel van zijn geschilderde oeuvre tijdens de Beeldenstorm verloren gegaan. Van de tekeningen van Van Leyden zijn de portretten het belangrijkst. Zijn grafische en tekenwerk is zeer goed vertegenwoordigd in het Rijksprentenkabinet te Amsterdam.

UITG: Das gesamm. graph. Werk, d. J. Lavalleye (1966).