Congo [Kinshasa]

1.4 Plantengroei

Ongeveer de helft van de oppervlakte wordt ingenomen door altijdgroen tropisch regenwoud (minstens 1600 mm neerslag per jaar). De relatief grootste oppervlakte (20%) beslaan moerasbossen en wouden, waarvan de bodem een deel van het jaar onder water staat. Deze bossen zijn kenmerkend voor het centrale Congobekken. Zij worden in het noordoosten, oosten en zuiden omgeven door een bijna even groot gebied op drogere en oudere gronden, waar tot 45 m hoge climax-regenwouden heersen. In de regenzone van de oostelijke gebergten is het regenwoud lager (20–25 m) en geheel anders van samenstelling, o.a. gekenmerkt door het optreden van naaktzadigen (jeneverbessoorten, Podocarpus), Dracaena en Ocotea. Naarmate (in zuidwaartse richting) het droge jaargetijde langer duurt, gaat het regenwoud over in een moeraswoud, waarin altijdgroene en loofverliezende bomen gemengd optreden; bovendien raken deze wouden gemengd met woudsavannen, savannen met Acacia's en geheel loofverliezende bostypen. Een geheel ander bostype zijn weer de rivierbegeleidende galerijwouden. Deze zijn o.a. het oorspronkelijke biotoop van schroefpalmen, de palm Phoenix reclinata, de inheemse koffie (Coffea congensis) en de oliepalm. Waar het oorspronkelijke woud vernietigd is, worden voorts grote oppervlakten ingenomen door secundaire bossen, waarin de ‘parasolier’ (Muranga cecropioides) en de waardevolle, veel aangeplante houtsoort Terminalia superba een grote rol spelen. In de hoogvlakten van Katanga bestaat het landschap uit een mozaïek van lichte loofverliezende savannebossen, bamboevelden gedomineerd door Oxynanthera, Acacia-savannen en grassteppen; op de hoogste plateaus overwegen de laatste geheel. Ten slotte kenmerken de droogste gebieden (regenval kleiner dan 1000 mm per jaar, sterk doorlatende gronden en uitdrogende winden), die voornamelijk in de oostelijke gebergten voorkomen, zich door altijdgroene bossen met harde, leerachtige bladeren, waarin olijven, jasmijnen, boomheide, hulst-, kornoelje- en hertshooisoorten, Myrica, enz. optreden en die daardoor enigszins aan mediterrane bossen doen denken.

1.5 Dierenwereld

De dierenwereld is de fauna van het Centraal-Afrikaanse regenwoud, gekenmerkt door grote herbivoren als (bos)olifant, reuzenzwijn, (bos)buffel, okapi (uitsluitend binnen de grenzen van Congo), bongo en andere antilopen en talrijke apen (vnl. meerkatachtigen, maar ook drie mensapen, de chimpansee, de tot Congo beperkte bonobo of dwergchimpansee en de gorilla), met als voornaamste roofdier de panter; andere woudbewoners zijn o.a. de hier voorkomende Congopauw en de zeer grote goliathkevers. De savannen aan de randen van het bos worden bewoond door een typisch Oost-Afrikaanse fauna met olifanten, zebra's, neushoorns (de bedreigde puntlipneushoorn in het zuiden en de bijna uitgeroeide witte of breedlipneushoorn in het noorden), antilopen, buffels, leeuwen, enz. De vogelwereld is uitzonderlijk rijk en telt meer dan 1000 soorten; de zoogdieren omvatten ca. 425 soorten. Ook wat betreft groepen als reptielen, amfibieën, vissen (zowel in de rivieren als de meren) en lagere dieren (o.a. grote aantallen reuzenslakken) is een enorme rijkdom aan soorten bekend. De grootte van het land, gecombineerd met het feit dat Congo naast een reusachtig oppervlak aan bos ook savannen kent, maakt de fauna van dit Midden-Afrikaanse land tot de rijkste van Afrika.

De Belgen legden zich reeds vroeg toe op de bestudering van flora en fauna, o.a. door het stichten van een speciaal instituut (Koninklijk Museum voor Belgisch Kongo, thans Koninklijk Museum voor Midden-Afrika, Tervuren, 1897). Ook de natuurbescherming werd zeer vroeg ter hand genomen, wat geresulteerd heeft in een netwerk van nationale parken en natuurreservaten, die ondanks enorme moeilijkheden nog goeddeels onbeschadigd in stand gebleven zijn. Ook het wetenschappelijk onderzoek in de reservaten is met kracht bevorderd. De belangrijkste reservaten zijn in het noordoosten het Garamba Nationale Park, voornamelijk voor de laatste (noordelijke) witte neushoorns, in het oosten het Virunga (vroeger Albert) Nationale Park (een complex van savannen, bossen, meren, bergen en vulkanen voor o.a. savannedieren en gorilla's, sinds 1925) en in het zuiden het Upemba Nationale Park voor de savannefauna. Strikte bepalingen reguleren de jacht en vangst van dieren voor de uitvoer, waar overigens moeilijk integraal toezicht op te houden valt.

2. Bevolking

2.1 Samenstelling en spreiding

De bevolking bestaat uit verschillende etnische groepen, die als volgt in te delen zijn: Bantoe, Soedannegers, Niloten en Pygmeeën. De Bantoe maken tussen de 65 en 70% van de totale bevolking uit; zij nemen de leidende posities in. De Soedannegers (ruim 20%) wonen in het savannelandschap in het stroomgebied van Ubangi en Uele. De Niloten zijn gering in aantal en hebben zich in het uiterste noordoosten bij de grens met Soedan en Oeganda gevestigd. De Pygmeeën (ca. 50 000 à 60 000) wonen in het dichtbeboste gebied rond de evenaar. Er zijn zo’n 20 000 blanken, vooral Belgen. De bevolkingsgroei bedraagt circa 3% per jaar. Ca. 70% van de bevolking woont op het platteland. Het dichtst bevolkt is de provincie Neder-(of Bas-)Congo, aan de kust. De grootste stad is Kinshasa, met circa 4 miljoen inwoners.

2.2 Taal

De officiële taal van Congo is Frans, de taal die ten tijde van de kolonisatie in het moederland België de dominante taal was. In de ontwerpgrondwet van 1998 is Engels er als officiële taal bijgekomen. Op taalkundig gebied is Congo een ware lappendeken, waardoor het voor de overheid na de onafhankelijkheid uitgesloten was een autochtone taal als bestuurstaal aan te wijzen. Daar het onmogelijk is aan te geven wanneer er precies sprake is van een taal dan wel een dialect, is het zelfs ondoenlijk bij benadering aan te geven hoeveel talen er in Congo worden gesproken; in de literatuur worden meestal aantallen van enige honderden genoemd.

Het overgrote deel van de talen van Congo behoort tot de Niger-Kordofanische talen (zie Afrika§ 6.3); alleen in het uiterste noordoosten van het land worden talen gesproken die behoren tot de Nilo-Saharische taalgroep (zie Afrika). Van de in Congo gesproken Niger-Kordofanische talen zijn er in het noorden verscheidene die vroeger werden gerekend tot de Soedantalen. De meerderheid van de bevolking van Congo spreekt een van de vele Bantoetalen. Van elk van deze talen is echter een gering aantal personen moedertaalspreker, wat het gebruik van verkeerstalen noodzakelijk maakte. De meest bekende van deze verkeerstalen of pidgins is het Swahili, dat vooral in het oosten wordt gesproken. Andere in Congo veel gebruikte talen van Bantoe-oorsprong zijn het Lingala en het Kikongo, beide gesproken in het westen en het Tshiluba, gesproken in het centrum van Congo.

2.3 Religie

Bijna de gehele bevolking is christen (50% rooms-katholiek, 30% protestants; ca. 17% is aanhanger van inheems christelijke genootschappen). Volgens de grondwet is er vrijheid van godsdienst, maar openbare eredienst en openbaar onderwijs door kerken mag alleen gehouden resp. gegeven worden indien zij officieel erkend zijn, dwz. een rechtspersoonlijkheid bezittende religieuze gemeenschap zijn. Erkend zijn: de Rooms-Katholieke Kerk, in Congo georganiseerd in zes aartsbisdommen met 41 bisdommen; de protestante kerken verenigd in de Eglise du Christ au Congo; de Kerk van Jezus Christus op aarde geleid door de profeet Simon Kimbangu met ca. 5 miljoen leden en de Grieks-Orthodoxe Kerk. Voorts is er een aantal kleinere religieuze gemeenschappen als de islamitische en die van de Baha′i's. Naast deze officieel erkende gemeenschappen zijn er nog vele andere christelijke denominaties, zowel Afrikaans-inheemse als niet-inheemse. Een kleine minderheid van de bevolking hangt animistische godsdiensten aan.

3. Bestuur en samenleving