Eerste Wereldoorlog

3.11 Onderzeebootoorlog

Al vrij snel na het uitbreken van de vijandelijkheden was de Britse blokkade van de Duitse kust sluitend gemaakt en waren de zeeën zo goed als gezuiverd van Duitse koopvaarders. Duitsland aarzelde met het inzetten van de oorlogsvloot, omdat men deze achter de hand wilde hebben bij een eventuele vredessluiting. Hierdoor was Duitsland niet in staat de blokkade te breken. Door de snellere Britse scheepsbouw werd het nadelige verschil voor Duitsland steeds groter. Acties van de Duitse vloot bleven beperkt tot snelle uitvallen (Slag bij Doggersbank). Duitsland beantwoordde de blokkade met een handelsoorlog, maar na enkele successen (onder andere bij de Chileense stad Coronel) werden zijn kruisers geleidelijk uitgeschakeld (vooral bij de Falklandeilanden). Meer succes hadden zij met de onderzeebootoorlog, ten onrechte een ‘tegenblokkade’ genoemd, waarvan ook neutrale koopvaarders (waaronder Nederlandse) bij honderden het slachtoffer werden. Omdat de Britse blokkade de voedselvoorziening en de aanvoer van voor de oorlog noodzakelijke grondstoffen steeds meer ontwrichtte, besloot de Duitse vlootleiding de blokkade alsnog te doorbreken. De ‘Hochseeflotte’ leverde in mei 1916 de Zeeslag bij Jutland tegen de ‘Grand Fleet’ onder Jellicoe. Ondanks een tactisch succes van de Duitsers, die de minste verliezen leden, was strategisch de winst voor de Britten.

Belangrijker was de winst die de Duitsers haalden uit de sedert 1 februari 1917 aangekondigde onbeperkte onderzeebootoorlog. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd niet minder dan 1,5 miljoen ton van de geallieerde koopvaardij tot zinken gebracht; voor die tijd niet geringe cijfers. Ook veel passagiersschepen werden door de Duitsers tot zinken gebracht, tot grote woede van de neutralen en vooral van de Verenigde Staten, al vervoerden deze schepen ook wel oorlogsmaterieel. In een gecombineerde actie van de Britten werd de haven van Zeebrugge in 1918 uitgeschakeld en voerden de geallieerden geleidelijk het konvooisysteem in, waarbij handelsschepen een escorte kregen van oorlogsschepen.

3.12 Oorlogshandelingen in Afrika

Duitsland was pas laat op het Afrikaanse continent verschenen. De Duitse invloed was daardoor niet groot, hoewel het aanzienlijke gebieden in bezit had. Vanaf 1914 begonnen de Geallieerden op veel plaatsen offensieven tegen Duitse kolonies. Vanuit de Goudkust veroverden de Britten Duits Togoland, dat zich al op 26 augustus 1914 overgaf. De Zuid-Afrikaanse leiders Louis Botha en Jan Christiaan Smuts streden aan de kant van Groot-Brittannië en veroverden na een lange en moeizame campagne Zuidwest-Afrika (overgave op 9 juli 1915), het huidige Namibië. Duits Kameroen werd door Britten, Fransen en Belgen aangevallen en Youandé viel op 1 januari 1916. Alleen in Duits Oost-Afrika (Tanganyika) namen de Duitsers onder de leiding van Von Lettow-Vorbeck het initiatief en vielen Britse gebieden aan bij het Victoriameer, in Oeganda en bij Mombasa. In dit deel van Afrika konden de Duitsers standhouden tot in 1918. De bevolking streed meestal aan de kant van de kolonisatoren en onder blanke officieren. Sommige Frans-Afrikaanse kolonies (waaronder Senegal) leverden manschappen aan het moederland die aan het westelijke en het zuidelijke front in Europa werden ingezet.

3.13 Oorlogsmoeheid in 1917

Ondanks het feit dat aan het westelijke front de moordende offensieven elkaar opvolgden (het Nivelle-offensief in april 1917; de Derde Slag bij Ieper-Passendale in juli–september), overigens zonder noemenswaardige terreinwinsten maar wel met ruim 1 miljoen slachtoffers, was er in 1917 een duidelijke oorlogsmoeheid te merken in beide kampen. De Duitse politicus Matthias Erzberger was voorstander van de Friedensresolution, een ‘vrede zonder annexaties’. De Franse staatsman Joseph Caillaux sprak zelfs over ‘een vrede zonder overwinning’. Er was defaitisme in het Franse leger, muiterij zelfs, en in Italië werden oproerige arbeiders uit Turijn naar het front gestuurd, waar hun moedeloosheid zorgde voor de catastrofe van de Elfde Slag bij de Isonzo (september 1917).

In 1917 nam de nieuwe Oostenrijkse keizer, Karel I, contact op met de Geallieerden en deed paus Benedictus XV op 1 augustus 1917 een plechtige vredesoproep. Al deze pogingen mislukten omdat de Duitsers de annexatie van België niet wilden opgeven. In beide kampen was geen serieuze bereidheid om compromissen te sluiten.

3.14 De Verenigde Staten sluiten zich aan bij de Geallieerden

Twee belangrijke politieke feiten domineerden 1917: de intrede van de Verenigde Staten in de oorlog aan de kant van de Geallieerden en de Oktoberrevolutie (zie Russische Revolutie) in Rusland. De Geallieerden konden met de hulp van de Verenigde Staten rekenen op een geweldige economische en industriële macht, die hun uitgeputte reserves massaal kwam aanvullen. De Duitsers hielpen de revolutionairen in Rusland en de Vrede van Brest-Litovsk deed in feite het tweede front in het oosten ophouden. Ludendorff kon zo troepen vrijmaken voor het westelijke front, maar alleen niet voldoende omdat de Duitsers en de Polen tot in Riga en in Oekraïne doordrongen en in gevechten bleven gewikkeld met de bolsjevieken. Begin 1918 formuleerden de Geallieerden hun doelstellingen inzake een vrede in een rede van de Britse premier Lloyd George op 5 januari, drie dagen later gevolgd door de rede van president Woodrow Wilson (de ‘Veertien Punten’) voor het Amerikaanse Congres. De Centralen reageerden afwijzend.

3.15 Kaiserschlacht aan de Somme, 1918

In maart 1918 barstte de ‘Kaiserschlacht’ aan de Somme los. De Geallieerden weken terug, maar de Duitsers verloren meer manschappen. In april–mei beukte Ludendorff op het geallieerde front aan de Aisne en in juni stond het hele westelijke front in lichterlaaie. De Duitsers bombardeerden zelfs Parijs vanaf een afstand van ruim honderd kilometer.