Eerste Wereldoorlog

Introductie

Eerste Wereldoorlog, de van 1914 tot 1918 gevoerde oorlog in Europa tussen de Centralen (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Bulgarije en Turkije) en de Geallieerden (Frankrijk, Engeland, Rusland, België, Servië, later ook Italië, Roemenië en de Verenigde Staten).

1. Voorgeschiedenis, aanleiding en oorzaken

1.1 Stand van zaken aan het eind van de 19de eeuw

De late 19de eeuw werd gekenmerkt door optimisme met betrekking tot de economische en sociale vooruitgang, door nationalisme en imperialisme. De ‘belle époque’-maatschappij leek bezeten door slechts één ideologie: die van het materialisme. Veel politieke zetten op het schaakbord waren gebaseerd op streven naar hogere omzetten, met afzetmarkten, kartelvorming, marktbeheersing, marktverdeling, enzovoort. In deze sfeer wilden militairen hun lang gekoesterde ‘plannen’ ten uitvoer brengen en de politici, al of niet door een parlementaire democratie gebonden, wilden voor de militairen niet onderdoen. De invloed van de kranten was groot. Men was gefascineerd door het cijfermateriaal dat de statistici opleverden: steenkool- en staalproductie, tonnage van schepen, sterkte van legers, bevolkingsgroei – het waren stuk voor stuk elementen waarmee de kleine burger dagelijks werd geconfronteerd en waardoor zijn vaderlandsliefde werd aangewakkerd. Het proletariaat had zijn eerste sociale overwinningen geboekt, maar de Tweede Internationale was verdeeld door een Frans-Duits verschil van inzicht (Jean Jaurès versus Karl Johann Kautsky), waardoor de socialistische partijen nationalistisch van karakter werden.

1.2 Triple Alliantie en Triple Entente – twee machtsblokken

Sinds 1907 waren twee groepen van Europese mogendheden door een aantal militaire verdragen en ententes met elkaar verbonden. Aanvankelijk waren echter zowel de mogendheden van de Triple Alliantie (de latere Centralen) als die van de Triple Entente (de latere Geallieerden) onderling nog sterk verdeeld. In de Triple Alliantie bleef Italië een zeer onzekere bondgenoot, terwijl de verstandhouding in de Triple Entente tussen Rusland en Groot-Brittannië slecht was.

Rusland was door de Japans-Russische Oorlog verzwakt en Oostenrijk-Hongarije maakte van de kans gebruik om in 1908 Bosnië-Hercegovina in te lijven, wat in strijd was met de bepalingen van het Congres van Berlijn. Servië, Turkije en vooral Rusland reageerden heftig, maar Rusland durfde niet daadwerkelijk in te grijpen, omdat zijn bondgenoten Frankrijk en Groot-Brittannië in deze zaak geen positie kozen. Dit landjepik van Oostenrijk-Hongarije wakkerde het Servische nationalisme sterk aan.

1.3 Frankrijk en Duitsland ruziën over Marokko

Om Frankrijk neutraal te houden in de kwestie-Bosnië had de Duitse keizer Wilhelm II concessies aan Frankrijk gedaan ten gunste van Frankrijks imperialistische politiek in Marokko. Belangrijke voorwaarde was dat Duitsland voor de helft zou mogen bijdragen tot de economische uitrusting van dit land (1909). Frankrijk, gesteund door Groot-Brittannië, hield zich niet aan deze belofte, legde beslag op de tolrechten in Marokko en bezette de heilige stad Fez. Wilhelm II eiste echter stevige compensatie voor Marokko; hij liet de kanonneerboot Panther, op terugreis naar Zuid-Afrika, in Agadir binnenlopen om de ‘Duitse belangen’ te verdedigen. De pers in Frankrijk en Engeland sprak van de ‘Panthersprong naar Agadir’. Uit de onderhandelingen verkreeg Duitsland slechts een klein stuk van Frans Kongo; zowel Duitsland als Frankrijk was meer dan ooit gefrustreerd.