viola da gamba

viola da gamba (Ital., gamba = been; Fr.: basse de viole; Duits: Gambe, Kniegeige; Eng.: basviol, division-viol; Ned.: gamba, gambe en [verouderd] knievedel), vaak kortweg gamba, het tenortype van de viola-familie dat in de 17de en 18de eeuw naast de luit een zeer wijd verbreid muziekinstrument was. De naam slaat op de bespeelhouding: verticaal op de grond steunend en tussen de knieën gehouden. Kenmerkend voor de viola da gamba zijn: sterke taillering (ingesnoerde klankkast), een vlak achterblad naar de hals toe gebogen, schouders naar de hals toe oplopend, dunne, niet over de zijrand stekende bladen, vrij hoge zijranden, zes snaren (stemming: D–G–c–e–a–d¹), brede toets met toonrichels, C- of vlamgaten, eventueel een rozet, vlakke kam, dunne snaren. De gamba werd bespeeld met een convex gebogen stok in de ondergreep (duim naar boven). Door de tamelijk vlakke kam is akkoordspel goed mogelijk. De toon is mild, enigszins nasaal en zwakker dan die van de later ontstane violoncello. Nadat het instrument eerst vnl. in alt- en tenorligging werd gebouwd, omvatte de viola da gamba-familie ten slotte: discant-viola da gamba (Fr.: dessus de viole), kleine alt-viola da gamba (haute contre de viole), alt-viola da gamba (taille de viole), viola bastarda (viole bâtarde, mengvorm viola-lira-type), kleine bas-viola da gamba (grande basse de viole), een grote bas-viola da gamba (contre-basse de viole), sub-bas-viola da gamba (grande contrebasse de viole); uit laatstgenoemde is de huidige contrabas ontstaan. Van deze typen was de tenor-viola da gamba verreweg de belangrijkste, eerst als basso continuo-instrument, later als solo-instrument. Mede door de hernieuwde belangstelling voor barokmuziek zijn moderne instrumentbouwers overgegaan tot het bouwen van reconstructies van oude gamba's. Verwant met de viola da gamba is ook de viola di bordone of baryton.