Verenigde Naties

3.1 Algemene Vergadering (AV)

In dit orgaan zijn alle leden vertegenwoordigd. Elk lid heeft één stem. De AV komt jaarlijks van half september tot half december in gewone zittingen bijeen. Voorts kan de AV in speciale zittingen of in spoedzitting bijeenkomen. De AV kent zeven vaste hoofdcommissies en een groot aantal vaste en ad-hoccommissies. De AV is bevoegd alle vragen of alle aangelegenheden binnen het kader van het Handvest te bespreken. De AV mag over al die zaken resoluties aannemen en aanbevelingen doen aan lidstaten en overige organen, behalve over zaken die op dat moment in behandeling zijn bij de Veiligheidsraad. De AV stelt de begroting vast en bepaalt volgens welke verdeelsleutel de uitgaven door de lidstaten worden gedragen. De AV besluit bij gewone meerderheid. Besluiten over belangrijke zaken worden met tweederde meerderheid aangenomen.

3.2 Veiligheidsraad

Deze bestaat uit vijf permanente leden (China, Frankrijk, de Russische Federatie [als opvolger van de voormalige Sovjet-Unie], de Verenigde Staten en Groot-Brittannië) en tien voor twee jaar door de AV gekozen leden. De AV houdt bij de verkiezing rekening met de bijdrage die elke lidstaat levert aan de handhaving van de internationale vrede en veiligheid en met een billijke geografische spreiding. In de praktijk ligt de nadruk op het tweede criterium. Elk lid van de Raad heeft één vertegenwoordiger (ambassadeur), die altijd in New York aanwezig is, zodat de Raad op elk moment bijeen kan komen. Dat kan op verzoek van een of meer staten, de Algemene Vergadering of de secretaris-generaal. De veiligheidsraad heeft de primaire verantwoordelijkheid voor de handhaving van internationale vrede en veiligheid en beschikt daartoe over bijzondere bevoegdheden die zijn omschreven in de hoofdstukken VI, VII, VIII en XII van het Handvest. Daarbij gaat het met name om de toepassing van sancties en dwangmaatregelen van economische en militaire aard. Deze hoofdstukken tezamen vormen het stelsel van collectieve veiligheid, de kern van het VN-Handvest. Terwijl andere organen van de VN aanbevelingen doen aan regeringen, heeft alleen de Veiligheidsraad de bevoegdheid bindende besluiten te nemen, die de leden krachtens het Handvest verplicht zijn uit te voeren.

De functies en bevoegdheden van de Raad zijn onder meer: het onderzoek van elk geschil dat kan leiden tot internationale wrijving; het aanbevelen van methoden voor een stelsel van wapenbeheersing; het vaststellen of er sprake is van een bedreiging van de vrede of een daad van agressie; het oproepen tot toepassing van economische sancties en andere maatregelen waaraan geen wapengeweld te pas komt; het overgaan tot militair optreden tegen een agressor. Deze bepalingen zijn lange tijd een dode letter gebleken, omdat de Koude Oorlog toepassing ervan onmogelijk maakte. De Raad is vooral sinds de tweede helft van de jaren tachtig van de vorige eeuw veel actiever betrokken geraakt bij de regeling van internationale conflicten dan ooit daarvoor.

De Veiligheidsraad besluit door te stemmen over resoluties. Besluiten over procedurekwesties zijn aangenomen als negen leden – onder wie de vijf permanente – voor stemmen. Deze laatste bepaling behelst het zgn. vetorecht, het recht van de permanente leden om besluiten van de Raad tegen te houden. Een onthouding van een permanent lid wordt uitgelegd als een voorstem.

3.3. Secretariaat

Het secretariaat bestaat uit een secretaris-generaal en een uitgebreide staf van 9000 internationale ambtenaren. Bij de benoeming van het personeel houdt de secretaris-generaal, naast vereisten van doelmatigheid, bekwaamheid en integriteit, ook rekening met het belang van personeelswerving op een zo breed mogelijke geografische basis. In 1996 kwamen de 9000 personeelsleden uit 170 verschillende landen. Het Secretariaat fungeert als secretariaat van alle VN-organen. Het is onafhankelijk. Daarnaast heeft de secretaris-generaal een eigen politieke taak. Hij kan elke zaak die naar zijn oordeel de handhaving van de internationale vrede en veiligheid kan bedreigen, onder de aandacht van de Veiligheidsraad brengen. Vaak speelt hij een bemiddelende rol. Tot 1997 waren secretaris-generaal: de Noor Trygve Lie (1946–1953). de Zweed Dag Hammarskjöld (1953–1961), de Birmaan Oe Thant (1961–1971), de Oostenrijker Kurt Waldheim (1971–1981), de Peruaan Javier Perez de Cuellar (1981–1991) en de Egyptenaar Boutros Boutros Ghali (1991–1996). De Verenigde Staten blokkeerden eind 1996 de herverkiezing van Boutros Ghali. Hij werd op 1 januari 1997 opgevolgd door de Ghanees Kofi Annan.

3.4. Internationaal Gerechtshof

Het Internationaal Gerechtshof is het belangrijkste rechtsprekende orgaan van de Verenigde Naties. Het Hof bestaat uit vijftien rechters, die worden gekozen door de Algemene Vergadering op voordracht van de Veiligheidsraad. Sinds eind 1996 is de Nederlandse oud-minister van Buitenlandse Zaken, Pieter Kooijmans, lid van het rechtscollege. Voor het Hof kunnen alleen landen worden gedaagd. Als een land niet aan een proces voor het Hof wil deelnemen, dan hoeft dat niet. Maar als een land erin toestemt, dan moet het zich ook neerleggen bij de uitspraken van het Hof.

4. Van 1945 tot 1990

De VN werden de permanente ontmoetingsplaats voor multilateraal internationaal overleg. Maar optimisme en eensgezindheid aan het einde van de Tweede Wereldoorlog moesten snel plaatsmaken voor de Koude Oorlog. Dit was van grote invloed op het functioneren van de VN. Het ledental breidde zich, als gevolg van het door de VN gestimuleerde dekolonisatieproces, weliswaar sterk uit, maar deed tegelijkertijd afbreuk aan de effectiviteit van de VN.

Mede door toedoen van de ontwikkelingslanden kwam in de VN steeds meer de nadruk te liggen op de internationale sociale en economische problematiek. In de jaren zeventig leidde dit tot het streven naar een Nieuwe Internationale Economische Orde (NIEO), gericht op het tot stand brengen van nieuwe economische verhoudingen in de wereld. Weliswaar werd de VN-familie het onderhandelingsforum op het terrein van de ontwikkelingsproblematiek, maar tot echte doorbraken kwam het niet.

In de jaren tachtig bereikte de geloofwaardigheid van de VN, met name in het Westen, een dieptepunt. Vooral van Amerikaanse zijde werd de VN verweten anti-westers en gepolitiseerd te zijn. Het Amerikaanse VN-beleid onder president Ronald Reagan was gericht op herstel van het Amerikaanse leiderschap en vormde de aanleiding tot een reeks van incidenten (de uittreding van de VS en Groot-Brittannië uit de UNESCO, het deels inhouden door Washington van de verplichte contributies en druk uitoefenen op het doorvoeren van hervormingen in de administratieve en budgettaire sfeer).

Ondertussen begon de Sovjet-Unie zich onder president Michail Gorbatsjov, geheel in tegenspraak tot het traditionele VN-beleid, op te werpen als de kampioen van de Verenigde Naties. In het kader van zijn ‘Nieuw Denken’ bepleitte hij niet alleen een versterking van de VN over een breed front (Algemene Vergadering, Veiligheidsraad, secretaris-generaal en vredesoperaties), maar ook een actieve aansluiting van de Sovjet-Unie bij internationale organisaties zoals de VN als een middel om de economische problemen in eigen land aan te pakken.

Aan het einde van de jaren tachtig werkten de beide supermachten in de Veiligheidsraad nauw samen bij de oplossing van een hele reeks regionale conflicten. De doorbraak kwam tot stand bij de poging, in 1987, om via aanvaarding van resolutie 598 een einde te maken aan de de oorlog tussen Iran en Irak. Dit luidde een periode van ongekende samenwerking in, met name in de sfeer van vrede en veiligheid. Deze ‘revitalisering’ van de VN was kenmerkend voor de verschuivingen in de internationale verhoudingen op het breukvlak van de jaren tachtig en negentig.

5. Jaren negentig