Verenigde Naties

Introductie

Verenigde Naties (VN), in het Engels: United Nations [Organization] (UN of UNO), een in New York zetelende wereldorganisatie van 193 landen (in 2007) tot handhaving van de internationale vrede en veiligheid en ter bevordering van de internationale samenwerking op economisch, sociaal, cultureel en humanitair gebied, opgericht in 1945.

1. Ontstaan

De basis voor de organisatie werd tijdens de Tweede Wereldoorlog gelegd. In 1941 tekenden de Amerikaanse president Roosevelt en de Britse premier Churchill het Atlantic Charter of Atlantische Handvest. De principes van dit Handvest werden op 1 januari 1942 onderschreven door 26 landen in de Declaration of the United Nations (Verklaring van de Verenigde Naties). In de daaropvolgende jaren tekenden nog eens 21 landen deze verklaring. De belangrijkste voorbereidende werkzaamheden ter oprichting van een nieuwe wereldorganisatie vonden plaats in Dumbarton Oaks (augustus–oktober 1944) en op Jalta (februari 1945). Vijftig landen namen deel aan de oprichtingsconferentie die plaatsvond in San Francisco van 25 april tot 26 juni 1945, de dag waarop het Handvest werd getekend. Het trad op 24 oktober 1945 in werking.

Het lidmaatschap staat open voor alle vredelievende staten die de in het Handvest vervatte verplichtingen aanvaarden en die, naar het oordeel van de organisatie, in staat en bereid zijn deze verplichtingen na te komen. Over toelating van nieuwe lidstaten besluit de Algemene Vergadering op aanbeveling van de Veiligheidsraad. In 2004 waren 191 landen lid van de VN. De grootste lidstaat is China met 1,3 miljard inwoners; de kleinste Palau met 17 000 inwoners. In juli 2002 verzocht Zwitserland om toetreding tot de VN. Na de toetreding van Zwitserland en het in 2002 onafhankelijk geworden Oost-Timor, zijn het Vaticaan en Taiwan (dat zijn zetel aan China moest afstaan) de enige staten die niet zijn aangesloten bij de volkerenorganisatie. Grote doorbraken op weg naar universaliteit van lidmaatschap waren de bezetting van de Chinese zetel door de Volksrepubliek China (1971), de toelating van de Bondsrepubliek Duitsland en de toenmalige DDR (1973), de toetreding van een groot aantal landen uit de Derde Wereld en het ontstaan van een reeks nieuwe staten als gevolg van het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en Joegoslavië in het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw. Het handvest voorziet in de mogelijkheid van schorsing of uitstoting van lidstaten. Zo werd Taiwan uitgestoten als gevolg van de toetreding van China (1971) en werd Servië geschorst vanwege de oorlog op de Balkan (1994).

2. Doeleinden en beginselen

De doelstellingen van de VN zijn:

• a. de internationale vrede en veiligheid handhaven en met het oog daarop gezamenlijke doeltreffende maatregelen nemen ter voorkoming en opheffing van vrede en veiligheid, en het beslechten van geschillen met vreedzame middelen;
• b. vriendschappelijke betrekkingen tussen staten tot stand brengen;
• c. met het oog op het scheppen van een sfeer van stabiliteit en welzijn, nodig voor het onderhouden van vreedzame en vriendschappelijke betrekkingen tussen staten, internationale samenwerking tot stand brengen bij het oplossen van internationale vraagstukken van economische, sociale, culturele of humanitaire aard, alsmede bij het bevorderen en stimuleren van eerbied voor de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden.

Bij het streven naar verwezenlijking van deze doelstellingen gaan de VN uit van een aantal beginselen. De VN zijn allereerst gegrond op het beginsel van soevereine gelijkheid van al hun leden. In hun internationale betrekkingen onthouden de leden zich van bedreiging of gebruik van geweld tegen territoriale integriteit of politieke onafhankelijkheid van de staat. De enige uitzondering op dit geweldverbod is het recht op zelfverdediging van een staat in geval van een gewapende aanval tegen die staat. Voorts mogen de VN zich niet mengen in aangelegenheden die feitelijk onder de binnenlandse rechtsmacht van een staat vallen. Met name het laatste punt levert herhaaldelijk interpretatieproblemen op.

Op het terrein van de mensenrechten heeft de VN een belangrijke bijdrage geleverd aan het ontwikkelen van internationale ‘wetgeving’, een stelsel van normen vervat in het internationaal statuut voor de mensenrechten (met o.a. de Universele Verklaring van de rechten van de mens, 10 december 1948) en een reeks verdragen en verklaringen. De instelling van speciale commissies en rapporteurs, onder leiding van een Hoge Commissaris voor mensenrechten, moet zorgen voor een effectieve naleving van de mensenrechten, waar ook ter wereld. In 2006 werd de Mensenrechtencommissie van de VN, die sinds 1946 periodiek in Genève bijeenkwam, opgeheven om plaats te maken voor de Mensenrechtenraad, waarin de deelname van landen die het niet zo nauw nemen met de mensenrechten gemakkelijker kan worden uitgesloten. De bemoeienissen in VN-verband met schendingen van mensenrechten roepen weerstand op bij landen die menen dat deze neerkomen op een ongeoorloofde inmenging in hun binnenlandse aangelegenheden en een inbreuk op hun nationale soevereiniteit.

3. Organisatie

De VN hebben zes hoofdorganen: de Algemene Vergadering, de Veiligheidsraad, de Economische en Sociale Raad, de Trustschapsraad en het Internationaal Gerechtshof. Deze organen zijn gevestigd in New York, met uitzondering van het Gerechtshof dat zetelt in het Vredespaleis in Den Haag. Naast de hoofdorganen tellen de VN een aantal autonome, door de Algemene Vergadering ingestelde programma's (bijv. UNCTAD, UNDP, UNEP, UNHCR, WFP, UNICEF). Bovendien hebben zestien organisaties met een internationale verantwoordelijkheid op economisch, sociaal en cultureel gebied de speciale status van gespecialiseerde organisatie (zoals de UNESCO, UNIDO, FAO, Wereldgezondheidsorganisatie). De VN, de programma's en de gespecialiseerde organisaties vormen tezamen de zgn. VN-familie.