Stalin, Josif Vissarionovitsj

Toen het er in 1934 op leek dat een meerderheid in het Politburo Stalins persoonlijke bewind enigermate aan banden wilde leggen, begon Stalin de Grote Zuivering (1934–1938), waarvan de door de politie geënsceneerde moord op zijn voornaamste mededinger, Sergej Mironovitsj Kirov, het startsein vormde. Naast politieke tegenstanders werden talrijke loyale partij- en staatsfunctionarissen, kunstenaars, wetenschappers en burgers, die men van spionage, verraad en ‘trotskisme’ betichtte, omgebracht of in strafkampen opgesloten. Op het hoogtepunt van de terreur kondigde Stalin een nieuwe grondwet (1936) af, die zijn onderdanen democratische rechten en vrijheden in het vooruitzicht stelde. Met het oog op het naderende oorlogsgevaar werd de zuivering geleidelijk afgeremd.

Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog zorgde Stalin voor een verrassende wending, toen hij samen met zijn rechterhand, Molotov, een vriendschapspact met het nationaal-socialistische Duitsland sloot. De voordelen die dit verdrag bood, werden door Stalin zonder pardon benut: aanzienlijke gebiedsuitbreiding ten koste van zwakkere buurlanden. Stalin, die geen gevaar van Duitse zijde duchtte, werd verrast door de Duitse inval van 22 juni 1941. Na grote verliezen gedurende de eerste oorlogsmaanden als gevolg van de zwakke Sovjetdefensie, slaagde hij erin de kans te doen keren. Zowel op diplomatiek als op militair gebied droeg Stalin in doorslaggevende mate bij tot de grote successen in de slotfase van de oorlog. Met name in het topoverleg met andere geallieerde leiders toonde hij zich een meester in het doorzetten van eigen doelstellingen.

Aan het eind van de oorlog genoot Stalin als staatsman een enorm prestige in binnen- en buitenland. Zijn leiderschap had hij benadrukt door de aanvaarding van nieuwe ambten, titels en onderscheidingen (voorzitter van de Raad van Volkscommissarissen, minister-president, hoofd van het Opperste Defensiecomité, maarschalk en generalissimus van het Rode Leger). Zijn ambitieuze buitenlandse politiek en de enorme problemen rond de naoorlogse wederopbouw hadden tot gevolg dat hij een strak binnenlands beleid voerde.

In het Kremlin leidde hij een vereenzaamd leven temidden van een gesloten kring van medewerkers, die door intriges was verziekt. Regelmatig vonden zuiveringen plaats, ook onder de hooggeplaatsten. Zijn oude medewerkers van het Politburo vertrouwden Stalin niet meer en hij regeerde dan ook autocratisch via zijn persoonlijk secretariaat, dat geleid werd door generaal Poskrebysjev.

Tot aan het eind van zijn leven was het politieregime hard. Afwijkende meningen en gedragingen werden vervolgd en bovendien werd de bevolking gedwongen Stalin met Byzantijns eerbetoon te bewieroken. Onder onduidelijke omstandigheden overleed Stalin in maart 1953, volgens officiële berichten aan een hersenbloeding. Zijn gebalsemde lijk werd aanvankelijk in het Kremlinmausoleum naast dat van Lenin bijgezet, maar nadat Chroesjtsjov op het 20ste partijcongres (1956) Stalins beleid had gehekeld (begin van de destalinisatie), werden zijn stoffelijke resten in 1961 gecremeerd en werd de as bij de muur van het Kremlin gedeponeerd.

Stalin moet onbetwistbaar gerekend worden tot de staatslieden die de wereldgeschiedenis van de 20ste eeuw in wezenlijke mate hebben bepaald. Als marxistisch theoreticus heeft Stalin weinig te betekenen (zie voor het stalinisme onder communisme). Door zijn onverhulde machtspolitiek compromitteerde hij als geen ander het communisme bij vriend en vijand. Hij werkte welbewust revolutionaire ontwikkelingen tegen bij andere volken (Spanje, Griekenland, Duitsland, China), indien deze niet in het concept van zijn politiek pasten. Pas sinds 1985, onder Gorbatsjov, werd het in de Sovjet-Unie mogelijk vrijelijk te publiceren over de gevolgen van het stalinistische regime, waardoor thans in de publieke opinie ook daar een negatief oordeel heerst over Stalin.