saxofoon

saxofoon (Ital.: sassofone; Duits: Saxophon; Fr. en Eng.: saxophone), een door Adolphe Sax vervaardigd metalen blaasinstrument (Gr. phoonè = geluid), waarop hij in 1846 in Frankrijk patent verkreeg. De saxofoon wordt geblazen met een soortgelijk mondstuk als de klarinet, heeft een konisch-parabolische mensuur, is van messing vervaardigd en verzilverd, terwijl de omgebogen klankbeker vaak met een goudlaagje is bedekt. In tegenstelling tot de klarinet blaast de saxofoon over in het octaaf. De eerste saxofoons waren vnl. lage instrumenten; later bouwde Sax een saxofoongroep van hoog tot laag. Eén groep bestemde hij voor normaal orkestgebruik (F- en C-stemming), de andere voor gebruik in militaire orkesten (Es- en Bes-stemming). De F- en C-saxofoons zijn in onbruik geraakt, met uitzondering van de sopraan- en tenorinstrumenten. Tegenwoordig zijn er zeven typen in gebruik, waarvan de sopranino en de sopraan in gestrekte vorm zijn vervaardigd en de andere typen een mondstuk op een gebogen buis, een konische boring en een wijduitlopende klankbeker hebben. Klankgaten en kleppen zijn aanzienlijk groter dan die van de klarinet, het riet is breder en het mondstuk heeft inwendig een grotere opening. Wat betreft de speelwijze: vibrato, enkelvoudige tongslag, staccato en portamento, slap-tongue (extreme tongslag met pizzicato-effect) en alle vormen van jazztechniek (dubbele tongslag, breaks, enz.) worden bij de saxofoon toegepast.

Reeds in 1844 schreef Kastner in zijn opera Le dernier roi de Juda de saxofoon voor, terwijl een jaar later het instrument werd ingevoerd in de Franse militaire orkesten. De Franse componisten Thomas, Berlioz en Bizet hebben meegewerkt tot de aanvaarding van de saxofoon in het symfonieorkest. Vooral in Frankrijk en België heeft de saxofoon in harmonieorkesten een belangrijke plaats ingenomen; daarentegen bleef de toepassing in Duitse en Engelse militaire orkesten zeer sporadisch. De grote populariteit kreeg de saxofoon pas, toen men (eind 19de eeuw) de voordelen van het instrument ontdekte bij jazzgebruik. In symfonische werken schreven o.a. de volgende componisten saxofoon(s) voor: Ravel (Boléro, en zijn orkestratie van Moessorgski's Tableaux d’une exposition), Hindemith (Neues vom Tage, Cardillac, Konzertstück voor twee altsaxofoons), Debussy (Rhapsodie voor altsaxofoon en orkest).