Pompeji

Pompeji (Ital.: Pompei; Lat.: Pompeii), ruïnestad in Italië, ten zuidoosten van Napels, aan de zuidoostelijke voet van de Vesuvius. De oudste – Oskische – bewoners ondergingen vanaf eind 8ste eeuw v.C. invloed van hun contacten met naburige Griekse kolonies zoals Cumae en Neapolis. De Etruskische infiltratie, ca. 500 v.C. op haar hoogtepunt, werd reeds in de tweede helft van de 5de eeuw tenietgedaan door invasies van (eveneens Oskisch sprekende) Samnieten uit de Apennijnen. Het verdringen van de, tot dan toe dominerende, inheems-Italische cultuur door de hellenistische beschaving viel samen met het begin (ca. 340 v.C.) van de Romeinse penetratie. Na de Bondgenotenoorlog werd Pompeji in 80 v.C. een Romeins municipium; de romanisering zette snel door. In 63 n.C. werd de stad door een aardbeving gedeeltelijk verwoest, maar herbouwd. Op 24 aug. 79 n.C. werd de stad na een uitbarsting van de Vesuvius, die ook de naburige plaatsen Herculaneum en Stabiae trof, door een regen van as en vulkanische slakken onder een 5–8 m dikke laag bedolven. Van de 15 000 à 20 000 inwoners kwamen er ca. 2000 om.

In 1748 begonnen de opgravingen. De te voorschijn gekomen resten geven een uitstekende indruk van een welvarende Romeinse kleine stad. In de stadsplattegrond zijn duidelijk drie kernen te onderscheiden: in het zuidwesten de oude Oskische stad – waarvan nog enkele bochtige straten getuigen – met als centrum het forum (plein), dat pas in de loop der tijden zijn uiteindelijke monumentale vorm kreeg; ten noorden van dit stadsdeel een wijk met rechthoekig elkaar snijdende straten, die smalle insulae (huizenblokken) vormen, uit de Samnitische periode; in het oosten de agglomeratie uit de Romeinse tijd, ook met elkaar rechthoekig snijdende straten, die echter anders georiënteerd zijn.

Het forum heeft een typisch Italische, lange en smalle vorm; behalve aan de noordzijde is het door zuilengalerijen omgeven. Aan de noordkant staat de Jupitertempel, de hoofdtempel van de stad; daartegenover staan de voornaamste drie administratieve gebouwen, met de curia (raadszaal) in het midden. Aan de oostkant sluiten civiele en religieuze gebouwen aan. Aan de westkant liggen een grote tempel van Apollo en, aan de zuidwesthoek dwars op de zuilengalerij waarbij zij aansluit, de basilica (rechtsgebouw), een drieschepige overdekte ruimte met verhoogd middenschip. Het forum kreeg deze oriëntatie in de 2de eeuw v.C.; toen werden ook de basilica gebouwd en de tempel, die aan het Capitolium voorafging. Van de andere tempels moet die van Venus Pompeiana, de schutsgodin van de stad, worden genoemd, aan de westzijde van de basilica. Ten zuidoosten van het oudste stadsgedeelte liggen, naast het zgn. Driehoekige Forum, een openlucht- (2de eeuw v.C.) en een kleiner overdekt (begin 1ste eeuw v.C.) theater. Uit deze tijd stamt ook het amfitheater in de zuidoostelijke hoek van de stad. Voorts zijn er twee palaestrae (gebouwen voor sport- en atletiekbeoefening) uit de hellenistische resp. vroege keizertijd en thermen (badinrichtingen). De straten waren geplaveid, hadden verhoogde trottoirs en oversteekstenen. De huizen zijn in groten getale in vrij behoorlijke staat te voorschijn gekomen. Bijzonder fraai zijn de Casa dei Vettii en de Casa del Fauno. Aan de rand van de stad lagen grote villae, landhuizen met gecombineerde woon- en bedrijfsruimte, o.a. de Villa dei Misteri. De wandschilderingen in de huizen geven een fraai overzicht van de Romeinse schilderkunst van 200 v.C. tot 79 n.C. Ook mozaïeken, speciaal op de vloeren, en stucwerk luisteren de woon- en slaapvertrekken op. Talrijke tuinbeelden en portretten van marmer en brons, kleine sculpturen, kunstig bewerkte meubelen, gebruiksvoorwerpen, enz. geven een beeld van het Romeinse interieur. Een groot deel van de vondsten is in de musea van Napels en Pompeji te zien.