Partij van de Arbeid

Introductie

Partij van de Arbeid (PvdA), Nederlandse politieke partij, op 9 februari 1946 ontstaan uit een samengaan van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP), een groot deel van de Vrijzinnig-Democratische Bond en een deel van de Christen-Democratische Unie. Daarnaast trad een aantal jongere radicalen uit de Christelijk-Historische Unie (CHU), onafhankelijke katholieken uit de Christofoor-groep en politiek daklozen rond het ex-illegale dagblad Het Parool toe.

1. Oprichting

De oprichting, met name gestimuleerd door de Nederlandse Volksbeweging, betekende een mijlpaal in de geschiedenis van het socialisme in Nederland. De nieuwe partij belichaamde nl. de doorbraakgedachte. De PvdA trachtte verder een brede volkspartij te zijn, zij wilde afstand nemen van het proletarische karakter van de vroegere SDAP.

De electorale werfkracht beantwoordde niet aan de hooggespannen verwachtingen, zoals die tijdens en vlak na de oprichting van de partij bestonden. Bij de eerste naoorlogse Tweede Kamerverkiezingen in 1946 werd een stemmenpercentage van 28,3 behaald en dit percentage daalde tot 25,6 bij de verkiezingen van 1948 – vermoedelijk als gevolg van de rol van de partij in de Indonesische kwestie. Daarna maakte zij tot aan het eind van de jaren vijftig een bloeiperiode door.

2. Kabinetten-Drees

De resultaten van de sociale hervormingsarbeid in de regering en de populariteit van haar voorman, Willem Drees (van 1948 tot 1958 minister-president in diverse kabinetten), brachten de PvdA in 1956 een belangrijk succes bij de Tweede Kamerverkiezingen. Zij beschikte daarna met 50 zetels over de sterkste vertegenwoordiging in de Kamer.

Overigens bestond intern wel enige oppositie tegen de aan de rooms-rode regeringssamenwerking inherente politiek van het compromis. Het als pressiegroep optredende Sociaal Democratisch Centrum (1955–1960) ijverde voor een meer onversneden socialistische partijkoers. De positieve gezindheid die de PvdA toonde ten aanzien van de NAVO, de nucleaire bewapening en de filosofie van het gewapende machtsevenwicht in het algemeen, had tot gevolg dat een deel van haar aanhang zich aansloot bij de in 1957 opgerichte Pacifistisch-Socialistische Partij (PSP).

Na het aftreden van het derde kabinet-Drees (december 1958) was de PvdA, met uitzondering van een korte periode (kabinet-Cals-Vondeling, 1965–1966), tot 1973 in de oppositie.

3. Nieuw Links

Tegen de achtergrond van de impasse waarin de PvdA zich in de jaren zestig bevond, ontbrandde een hevige strijd over de te volgen politieke strategie. De sinds 1966 binnen de partij opererende Nieuw Links-beweging (o.a. in verzet gekomen tegen tendenties van oligarchisering en `regentendom’ in de partij) meende dat de PvdA zich nadrukkelijker van de andere grotere partijen moest gaan onderscheiden door middel van het voeren van een duidelijker linkse politiek. Hiertegenover stond de mening van de meer gematigden in de partij, dat electorale winst voor de PvdA alleen maar in het centrum van de Nederlandse politiek kon liggen en dat een hernieuwd streven naar samenwerking met de drie christelijke partijen een eis van politiek realisme was.

De grote invloed van Nieuw Links bleek duidelijk op het partijcongres van 1969, waar o.m. besloten werd geen regeringssamenwerking met de Katholieke Volkspartij (KVP) aan te gaan, aansluitend aan de verkiezingen van 1971; tevens sprak men zich uit voor volkenrechtelijke erkenning van de Duitse Democratische Republiek. Een aantal leden kon de partij op deze weg niet volgen: in april 1970 kwam het tot een afscheiding ter rechterzijde. Tot de nieuwe partij, Democratisch Socialisten '70, traden enige prominenten uit de socialistische moederpartij toe.