partituur

partituur (via middeleeuws Lat. partitura v. Lat. partitus = [goed] ingedeeld), de notatie van alle instrumentale en vocale stemmen van een compositie. De geschiedenis van de partituur begint ca. 1600. Voor het orgel en andere met beide handen te bespelen toetsinstrumenten was verticale notatie van verschillende stemmen noodzakelijk; de becijferde bas (basso continuo) was eigenlijk weer een poging tot vereenvoudiging van de notatie. Bij de opkomst van de polyfonie was een duidelijke notering voor het inzetten van de stemmen van groot belang. Partituren uit J.S. Bachs tijd zijn bijna niet van dynamische tekens voorzien, omdat de componist meestal zelf de leiding had van het ensemble en omdat iedereen op de hoogte was van de toenmalige uitvoeringspraktijk.

De ontwikkeling van de partituur vertoont een toenemend streven naar perfectie in de notatie, mede omdat de uitbreiding van het orkest de inschakeling van een dirigent noodzakelijk maakte. De componist moest sedertdien rekening houden met en richting geven aan diens interpretatie van de partituur. Een voorbeeld van zeer nauwkeurige notatie met vele aanwijzingen zijn de partituren van Gustav Mahler.

Voor partituren geldt een internationaal aanvaarde notatie.

De rangschikking der stemmen is zo, dat de instrumenten in groepen bij elkaar zijn geplaatst. Binnen elke groep zijn de stemmen verticaal van hoog tot laag gerangschikt. De hoofdindeling bij het symfonieorkest is: boven: houten blaasinstrumenten, midden: koperen blaasinstrumenten en slagwerk; onder: het strijkorkest; harpen staan gewoonlijk boven de strijkers (onder het slagwerk) genoteerd, terwijl voor vocale stemmen soms de plaats boven, soms die tussen de strijkers wordt gebruikt. De solopartijen (bijv. bij concerten) staan gewoonlijk boven het strijkerskorps genoteerd. Soms wordt de bezetting van een orkest vereenvoudigd vóór in de partituur aangegeven. De veranderde speelwijze van de nieuwe muziek heeft geleid tot een verandering in de notatie.

Voor studiedoeleinden bestaan zakpartituren. Voor het instuderen van opera's met solisten of van composities met koor zijn er piano-uittreksels om de uitvoerenden tijdens het instuderen reeds een globale indruk te geven van het werk.