Oldenbarnevelt, Johan van

3.2 Verbond met Zweden

Een tweede politieke winst was het defensieve verbond met Zweden, gesloten in april 1614. Dit verbond was een waarborg tegen Denemarken dat samenspande met Albrecht en Isabella die uit naam van de Spaanse koning Filips II de Nederlanden bestuurden.

3.3 Overeenkomst met Jacobus I

Even belangrijk was het succes dat Oldenbarnevelt na lange onderhandelingen in 1616 wist te behalen bij de in financiële moeilijkheden verkerende Engelse koning Jacobus I: het vrijkopen van de in 1585 verpande steden Den Briel, Vlissingen en het fort Rammekens.

3.4 Twaalfjarig Bestand

Oldenbarnevelts belangrijkste prestatie ten slotte was het sluiten van het Twaalfjarig Bestand in 1609, een belangrijke periode van vrede tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Met dit bestand maakte hij een definitief einde aan de intriges van de Franse koning Hendrik IV, de aartshertogen Albrecht en Isabella in de Zuidelijke Nederlanden werden in een dwangpositie gemanoeuvreerd en in de Staten-Generaal werd door dit bestand het verzet gebroken van Zeeland, dat hecht verbonden was met de stadhouder-legeraanvoerder Maurits. Prins Maurits was geen voorstander van het bestand. Hij was er zich van bewust dat zijn uit de oorlogstoestand geboren positie juist zijn kracht ontleende aan die oorlog. In vredestijd was zijn macht beperkt.

4. Conflict met Maurits

De enige belangrijke nederlaag die Oldenbarnevelt leed, was definitief en kostte hem niet alleen het ambt, maar ook het leven. De conflictstof lag op kerkelijk terrein, maar het geschil wortelde in de chronische onenigheid over de ‘maximen van de staat’. De ontknoping (1617–1619) was de finale van een kerkelijk conflict, tussen de rekkelijken en de preciezen, zich uitend in onlusten en opstanden. Op grond van een uitlating van Maurits zelf en overtuigd dat deze zijn troepen niet wenste in te zetten om de onlusten te bestrijden, namen de Staten van Holland in augustus 1617 op Oldenbarnevelts voorstel een ‘Scherpe Resolutie’ aan, waarbij aan de stedelijke regeringen werd toegestaan waardgelders in dienst te nemen tot handhaving van de openbare orde. Ook werd bepaald dat soldaten die onder het gezag van de stadhouder stonden alleen nog het bestuur van de stad waar zij gelegerd waren mochten gehoorzamen. Een regelrechte aanval op de macht van de stadhouder. In de Staten-Generaal verklaarden zich alleen Holland en Utrecht vóór de maatregel. Maurits ‘verzette de wet’ in de meeste steden en nam een aantal prominente leden van de Staten van Holland en Utrecht gevangen.

4.1 Arrestatie en dood van Oldenbarnevelt

Oldenbarnevelt werd op 29 augustus 1618 gearresteerd. Om het Hof van Holland, dat hem zeker niet schuldig zou hebben bevonden, uit te schakelen, werd een speciale Generaliteitsrechtbank van 24 leden (onder wie tien met zorg gekozen Hollanders) ingesteld. Vergeefs probeerden invloedrijke figuren de prins-stadhouder te bewegen tot ingrijpen en, toen het doodvonnis op 12 mei 1619 uitgesproken was, tot het verlenen van gratie. Op 13 mei 1619 werd Oldenbarnevelt op een schavot op het Haagse Binnenhof onthoofd.