Oldenbarnevelt, Johan van

Introductie

Oldenbarnevelt, Johan van (Amersfoort 14 sept. 1547 – 's-Gravenhage 13 mei 1619), Nederlands staatsman, afkomstig uit een ridderlijk regentengeslacht.

Oldenbarnevelt studeerde in Leuven, Bourges, Keulen, Heidelberg en in Italië, mogelijk in Padua (1566–1570). In het voorjaar van 1570 vestigde hij zich als advocaat in Den Haag. Tussen 1572 en 1574 deed hij mee, mogelijk als ordonnans van Willem van Oranje, aan enkele overvallen en gevechten van de geuzen.

Na de terugkeer van Willem van Oranje in Holland in oktober 1573 zocht Oldenbarnevelt contact met hem omdat hij hoopte door Willem van Oranje een geuzendictatuur te voorkomen en de positie van de regentenfamilies te versterken.

In 1575 trad Oldenbarnevelt in het huwelijk met Maria van Utrecht, dochter van een ongehuwde Delftse regentendochter. Door dit huwelijk legde Oldenbarnevelt de grondslag van zijn later zo grote fortuin.

Van 1576 tot 1586 was hij pensionaris van Rotterdam. Uit zijn contact met uitgeweken Zuid-Nederlanders is de positieve economische overheidspolitiek voortgevloeid die deze stad in enkele tientallen jaren verrijkte met een uitgebreid havencomplex en haar de rang van ‘grote’ stad in de Staten bezorgde. Uit deze contacten is later bovendien Oldenbarnevelts initiatief tot het stichten van de Verenigde Oost-Indische Compagnie voortgevloeid.

1. Advocaat van den lande

Op 16 maart 1586 trad Oldenbarnevelt in functie als advocaat van den lande (zie landsadvocaat) van Holland en West-Friesland. Als pensionaris van Rotterdam had hij al een vooraanstaande plaats in de Staten van Holland. Namens dit college nam hij deel aan de voorbereidingen van de Unie van Utrecht, waarin het hem maar gedeeltelijk gelukte het beginsel van de religievrede te waarborgen, dat hem als tolerant humanist zeer ter harte ging.

Oldenbarnevelt slaagde er als landsadvocaat in het gezag van de regentenfamilies te laten zegevieren over de centralisatiepolitiek van Leicester, die namens de Engelse koningin Elizabeth I landvoogd was van de Nederlandse provinciën.

2. Verhouding met de stadhouder

Een meesterstuk van tactiek was zijn gedrag ten opzichte van Maurits van Nassau, die hij naar voren schoof als de ‘nationale’ tegenvoeter van de Engelse landvoogd Leicester. Hij maakte prins Maurits tot stadhouder, maar beperkte zijn invloed. Maurits moest goed beseffen dat hij in dienst stond van de Staten. De toenemende vijandigheid tussen Oldenbarnevelt en Maurits is hieruit te verklaren.

Oldenbarnevelt was er voortdurend alert op dat de souvereiniteit niet in één ‘erfelijk hoofd’ belichaamd werd. In 1607 stelde hij een formeel hervormingsplan van de Republiek op, waarin voorzien werd in het ook door hem gevoelde gemis van een feitelijk machthebber, maar dan niet in de vorm van een ‘eminent hoofd’. Het bij herhaling opduikende en vooral door Zeeland bepleite idee om Maurits tot koninklijk machthebber te maken, vond bij Oldenbarnevelt en de Staten van Holland geen bijval. Daartegenover stond dat Oldenbarnevelt aan zijn eigen ambt een op geen enkel wettelijk document berustende inhoud wist te geven waardoor hij een van de belangrijkste functionarissen in de hele Republiek was en – als leider van de buitenlandse politiek – ook daarbuiten.

3. Buitenlandse politiek

3.1 Drievoudig Verbond tegen Spanje

Tot Oldenbarnevelts voornaamste successen in de buitenlandse politiek behoorde een in 1596 bereikt akkoord met Hendrik IV van Frankrijk en het daaruit voortvloeiende Drievoudig Verbond tegen Spanje tussen de Republiek der Verenigde Nederlanden, Frankrijk en Engeland. Aan Frankrijks steun waren enkele risico’s verbonden. Hendrik IV had de ambitie de soevereiniteit over de Republiek te verwerven, die hij dan in de praktijk zou uitbesteden aan Maurits of de jonge Frederik Hendrik, wiens moeder Louise de Coligny om die reden met de Franse koning samenspande. Hierdoor dreigden de dynastieke belangen van de huizen Bourbon en Oranje parallel te lopen. Het hierin verscholen dubbele gevaar werd door Oldenbarnevelt in een dertien jaar lang (1596–1609) volgehouden diplomatiek spel bezworen.