nationaalsocialisme

4. Het Derde Rijk (1933-1945)

Het nieuwe coalitiekabinet bestond uit slechts drie nazi’s (o.a. Hitler) en verder uit Duits-nationalen en onafhankelijke conservatieven. Een van de eerste daden was het ontbinden van de Rijksdag. Tijdens de verkiezingscampagne brak brand uit in het Rijksdaggebouw (zie Rijksdagbrand), waarna de verkiezingen een ruime meerderheid voor nationaalsocialisten en Duits-nationalen te zien gaven. De communisten kregen de schuld van de brand en werden uit de Rijksdag gesloten. De Rijksdag nam op 23 maart, met slechts de 84 stemmen van de sociaaldemocraten tegen, de Machtigingswet aan (‘Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich’): voor vier jaar werden dictatoriale volmachten aan de regering toegekend. Van deze bevoegdheden maakte zij meteen gebruik door de soevereiniteit van de Länder (Bundesländer; provincies) over te hevelen naar het rijk. In de Länder werden op alle niveaus nationaalsocialistische functionarissen aangesteld.

4.1 Uitschakeling van de oppositie

Tevens werd elke oppositie uitgeschakeld door de Gleichschaltung, de gelijkschakeling: het op één politieke (nationaalsocialistische) lijn brengen van alle maatschappelijke sectoren, zoals de politieke partijen, de vakbonden en de vrije pers. De gelijkschakeling rekende af met democratische vrijheden en maakte de weg vrij voor de invoering van eenheidsorganisaties die 'de kracht van het volk’ moesten bundelen. Communisten, sociaaldemocraten en pacifisten werden in concentratiekampen opgesloten, vakbonden werden in het Arbeidsfront opgenomen en marxistische partijen (zie marxisme) ontbonden. Het hele staatsleven werd doordrongen van de invloed van de partij. Een belangrijke benoeming was die van Joseph Goebbels tot minister van Volksvoorlichting en Propaganda. In het kader van die propaganda voor de partij werden jaarlijks te Neurenberg Partijdagen gehouden, massabijeenkomsten met veel militair vertoon en vlammende redevoeringen. De partij sloot de gelederen in principe voor nieuwe leden om zodoende een elite te vormen; jongeren werden nog wel toegelaten tot de in 1926 opgerichte Hitlerjugend (met als vrouwelijke pendant de Bund deutscher Mädel). In december 1936 werd dat lidmaatschap verplicht gesteld.

De uitschakeling van de joden uit de maatschappij begon, via een boycot van joodse winkels, onsystematische pogroms en een numerus fixus voor studenten en beoefenaars van vrije beroepen (zie ook Ariërparagraaf), maar culmineerde in de Neurenberger wetten van september 1935, waardoor joden en andere ‘niet-Ariërs’ hun staatsburgerschap verloren en gemengde huwelijken werden verboden.

In de NSDAP voltrok zich inmiddels een scheiding tussen hen voor wie het nationalisme op de eerste plaats kwam, en hen die socialistische ideeën vooropstelden (o.a. de gebroeders Otto en Gregor Strasser en vele SA-leiders). Hitler had na de machtsovername al te drastische sociale hervormingen achterwege gelaten, omdat hij zijn oude contacten wilde uitbreiden met groot-industriëlen en bankmagnaten, die in hem een bondgenoot tegen het communisme zagen. Hij maakte op 30 juni 1934 een einde aan deze ‘linkse’ oppositie binnen de NSDAP. Met de hulp van de Reichswehr en de SS werd deze radicale beweging die broeide in de top van de SA, bloedig het zwijgen opgelegd. Velen werden gefusilleerd of pleegden zelfmoord, onder wie Ernst Röhm, Gregor Strasser en oud-kanselier Kurt von Schleicher.

4.2 Hitlers alleenheerschappij

Hitlers positie was onaantastbaar geworden, wat ertoe leidde dat hij zich na Hindenburgs dood (2 augustus 1934) tot staatshoofd van het Duitse Rijk liet uitroepen en de officieren een eed op zijn persoon liet afleggen. Hij combineerde de functies van kanselier en president (vanaf 1938 ook die van opperbevelhebber van het leger) en liet zich officieel met Führer aanspreken. Van toen af werden wetten niet meer door het kabinet, maar door Hitler persoonlijk uitgevaardigd. De Rijksdag mocht hooguit zijn beslissingen achteraf sanctioneren. Zeer belangrijke besluiten werden voortaan door volksstemmingen bekrachtigd; de nazi's zorgden ervoor dat een overgrote meerderheid van de stemmen ‘vóór’ werd uitgebracht. Officieren legden in het openbaar een eed van trouw af aan Hitler persoonlijk. De alleenheerschappij werd verzekerd door de SS en de Geheime Staatspolizei (Gestapo), beide onder leiding van Heinrich Himmler, die in 1936 aan het hoofd van de gehele Duitse politie kwam te staan. Alle hoge politiefuncties werden door SS’ers bezet, die elke tegenstand tegen het regime onderdrukten. Concentratiekampen en door nazi's bevolkte ‘Volksgerichte’ stonden daar borg voor.

4.3 Rol van de kerken

Van een gesloten verzet van de kerken tegen het nationaalsocialisme was geen sprake, al wekte het streven van vele nazi's aan het christendom een Germaans karakter te geven door het Oude Testament te schrappen en het Nieuwe Testament van ‘joodse smetten’ te zuiveren, wel weerstand. Organisatorisch vond dit streven vorm in de Glaubensbewegung deutscher Christen, die een tegenactie uitlokte van de kant van de Pfarrernotbund onder leiding van Martin Niemöller, Karl Barth e.a., waaruit de Bekennende Kirche voortkwam. In maart 1933 hief de Rooms-Katholieke Kerk haar aanvankelijke verbod op het lidmaatschap van de NSDAP op en in juli 1933 sloot Duitsland een concordaat met de Heilige Stoel. Tegen de kerken traden de leiders van het Derde Rijk vrij gematigd op om grote groepen van het Duitse volk niet tegen zich in het harnas te jagen.

4.4 Economische politiek

Het nationaalsocialisme moest met een economisch catastrofale toestand afrekenen toen het regeringsmacht kreeg. Duitsland leed onder een nijpend gebrek aan deviezen, vnl. veroorzaakt door het wegtrekken van buitenlandse kredieten. Er waren ca. 6,5 miljoen werklozen. Onder de bekwame leiding van Rijksbankpresident en minister van Economische Zaken Hjalmar Schacht werd een stelsel van straffe deviezencontrole opgebouwd. De staat stimuleerde het economische leven via grote openbare werken, zoals de aanleg van Reichsautobahnen, Hitlers paradepaardje, dat sterk strategische bijbedoelingen had. Het aantal werklozen daalde snel en verdween ten slotte geheel, terwijl de productie en het nationale inkomen spectaculair stegen. Reële welvaartsverhoging bracht dit alles niet als gevolg van de geforceerde bewapeningspolitiek, die vooral sinds 1936 werd gevoerd in het kader van een economisch vierjarenplan, dat van Duitsland ‘wehrwirtschaftlich’ onaantastbaar moest maken. Onder het motto van bewapeningsminister Hermann Göring, ‘Kanone statt Butter!’ werd alle productiecapaciteit die niet voorzag in elementaire behoeften van de bevolking, ingeschakeld voor de productie van wapens, kapitaalgoederen en synthetische grondstoffen. Eind jaren dertig heerste een stemming van verbaasde dankbaarheid voor de economische prestaties van het regime. ‘Hitler heeft misschien zijn gebreken, maar hij heeft ons weer arbeid en brood gegeven’, zo luidde de mening van miljoenen, onder wie ook veel voormalige aanhangers van de socialisten en de communisten. Economisch was Duitsland bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog beter op de gebeurtenissen voorbereid dan zijn tegenstanders.