Napoleon I Bonaparte

4. De expeditie naar Egypte

Na de Vrede van Campo Formio richtte Napoleon alle aandacht op de oorlog tegen Engeland. Op 2 november 1797 gaf het tweede Directoire (Frans bewind van september 1797 tot november 1799) Napoleon het opperbevel. Hij wees het invasieplan dat hem werd voorgelegd af en besloot tot een expeditie naar Egypte, dat bij Engeland hoorde. Deze expeditie moest het begin worden van een onderneming om Engeland van zijn koloniaal bezit te beroven. Met een leger van 40 000 man voer Napoleon op 19 mei 1798 naar Alexandrië. Na een zware woestijntocht versloeg hij de Turkse Mamelukken op 25 juli bij de piramiden, vanwaar – volgens Napoleons altijd doeltreffende uitspraken – ‘veertig eeuwen op de soldaten neerzagen’.

Op 1 augustus 1798 leden de Fransen een grote nederlaag bij de Slag op de Nijl. De Engelse admiraal Horatio Nelson vernietigde de hele Franse vloot bij de baai van Aboekir, zodat Bonaparte en zijn leger in Egypte opgesloten zaten. Desondanks voerde hij in Egypte een westers regeringssysteem in (onder erkenning van de islam). Ook legde hij de grondslag voor de studie van de egyptologie. Najaar 1799 droeg hij het commando over aan zijn onderbevelhebber Kléber en vertrok naar Frankrijk. De laatste Franse troepen gaven zich in 1801 over aan de verenigde legers van Turkije en Engeland.

5. Het consulaat

5.1 Staatsgreep

Door zijn populariteit, mede door het Egyptische ‘succes’, was Napoleon in staat om het tweede Directoire ten val te brengen. Hij pleegde deze staatsgreep van 18 brumaire op 9 november 1799. Met de directeuren van het Directoire, Emanuel Joseph Sieyès en Roger-Ducos, vormde hij een voorlopige regering. Op 24 december 1799 voerde Napoleon een autoritair systeem in: het consulaat. Napoleon had daarin als eerste consul bijna alle macht. Met het zogenaamde het prefectenstelsel zorgde hij ervoor dat de Franse Republiek gefundeerd was op een autoritair stelsel van militaire dictatuur. Hiermee maakte hij ook een einde aan de politieke opstand van de revolutionairen. In 1800 vormde hij een commissie om het burgerlijke recht te codificeren (in een wetboek vast te leggen). Dit resulteerde in 1804 in de beroemde Code Napoléon of Code Civil (in 1810 gevolgd door de Code Pénal).

5.2 Tweede Coalitieoorlog

Na het mislukken van voorzichtige vredespogingen met Engeland en Oostenrijk – die star het herstel van de Bourbons eisten en de oude grenzen wilden herstellen – laaide de oorlog opnieuw op. Engeland blokkeerde alle Franse havens. Toen het Oostenrijkse leger versterking kreeg uit Napels, Sardinië, Beieren en Württemberg, dreigde er een invasie van Frankrijk. Tussen 15 en 20 mei 1800 volbracht een leger onder Napoleons persoonlijke leiding de beroemde tocht over de Grote St.-Bernardpas. Zijn onderbevelhebber generaal Desaix bracht de Oostenrijkers op 14 juni 1800 bij Marengo een nederlaag toe. Hierdoor moest Oostenrijk het inmiddels heroverde Noord-Italië afstaan. Na de verpletterende nederlaag bij Hohenlinden gaf Oostenrijk de strijd op en sloot op 9 februari 1801 de Vrede van Lunéville. De Vrede van Campo Formio werd vernieuwd, en de Rijn werd als Frankrijks grens erkend. Kort daarna begon ook de voorbereiding van een regeling met Engeland, die op 25 maart 1802 leidde tot de Vrede van Amiens. De vrede leek hiermee teruggekeerd in Europa.

5.3 Het concordaat

Een ander belangrijk succes van het jonge consulaat was het concordaat, dat op 15 juli 1801 tussen Frankrijk en de Kerkelijke Staat (paus Pius VII) gesloten werd. De Rooms-Katholieke Kerk kreeg hiermee in Frankrijk vrijwel de oude status. Napoleon was zelf een deïst in de traditie van Voltaire, Hij was ervan overtuigd dat de kerk – zolang deze ondergeschikt bleef aan de autoritaire staat – de beste steun voor het gezag was. Daarom steunde hij in Egypte de islam en in Frankrijk en Italië het rooms-katholicisme. Het concordaat zorgde voor verzoening tussen de katholieken en de Franse staat. Het heeft er ook toe bijgedragen dat Napoleon op 14 februari 1802 president werd van de Cisalpijnse (voortaan: Italiaanse) Republiek.

6. Het keizerschap

Op 2 augustus 1802 werd Napoleon door het Franse volk met een overweldigende meerderheid tot consul voor het leven benoemd, zelfs met recht van erfopvolging. De Senaat verhief hem op 18 mei 1804 officieel tot keizer. Ook dit besluit werd door een volksstemming (plebisciet) goedgekeurd. Op 2 december 1804 werd keizer Napoleon (na een haastig gesloten kerkelijk huwelijk met Joséphine) door paus Pius VII in de Notre-Dame in Parijs gezalfd, waarna hij zichzelf de kroon opzette.

Napoleon creëerde een elite van militairen (stichting van het Legioen van Eer, 1802), hoge ambtenaren, leden van de oude adel en zijn familieleden. Classicistische kunst en de ‘empire’ genoemde interieurstijl verheerlijkten zijn keizerlijke macht. Er werd een strenge censuur uitgeoefend onder Joseph Fouché. Op 18 maart 1805 werd de Italiaanse Republiek omgezet in een monarchie, met Napoleon als koning. Zijn stiefzoon, Eugène de Beauharnais, werd als onderkoning verantwoordelijk voor het feitelijke bestuur van Italië.

Ondanks de gunstige uitslag van de volksstemming zorgde Napoleons invulling van het keizerschap voor een vervreemding van het Franse volk, waardoor het land steeds onverschilliger werd ten opzichte van hem. Maar voorlopig ging Napoleons glorie nog gelijk op met zijn politieke succes. In continentaal Europa leek zijn wil wet te zijn. Op 24 maart 1803 nam de Duitse Rijksdag, gedwongen door Napoleon, de Reichsdeputationshauptschluss aan. Dit betekende het einde van het Rooms-Duitse Keizerrijk.

7. Anti-Franse coalitie