Mozart, Wolfgang Amadeus

Introductie

Mozart, Wolfgang Amadeus (Salzburg 27 jan. 1756 – Wenen 5 dec. 1791), Oostenrijks componist, geldt als een van de grootste fenomenen uit de muziekgeschiedenis, zoon van Leopold Mozart en Anna Maria Pertl (1720–1778), toonde al zeer vroeg een grote muzikale aanleg, die vanaf 1760 door zijn vader werd ontwikkeld.

1. Leven

Zijn eerste composities (voor klavier) dateren van 1761; ze werden vaak door Leopold opgeschreven en gecorrigeerd. Op 1 sept. 1761 wordt Mozarts naam voor het eerst vermeld, als medewerker bij een gymnasiumvoorstelling. Begin 1762 reisde Leopold met Wolfgang en zijn dochter Maria Anna ( ‘Nannerl’) naar München. In de herfst van 1762 ondernam hij met de beide kinderen een reis naar Wenen, waar zij o.a. voor keizerin Maria Theresia optraden. Op 9 juni 1763 begon de langste reis die Mozart gemaakt heeft (tot eind 1766): Leopold bezocht met zijn vrouw en de beide kinderen Duitsland, Frankrijk, Engeland, Noord- en Zuid-Nederland en Zwitserland. Op deze reis werden de kinderen herhaaldelijk ziek, waardoor m.n. het verblijf in Nederland langer duurde dan voorzien was. De familie Mozart was getuige van de installatie van prins Willem V; Wolfgang componeerde verscheidene werken die aan het hof van prinses Carolina van Nassau-Weilburg werden uitgevoerd. Zijn eerste gedrukte composities verschenen in die jaren in Parijs, Londen en Den Haag. De eerste reizen waren er vooral op gericht de uitzonderlijke begaafdheid van beide kinderen aan de hoven te demonstreren. De latere, zeer talrijke reizen werden door verschillende oogmerken bepaald: studie, vervulling van opdrachten, zoeken naar een positie.

Iets minder dan een jaar verbleef Mozart daarna in Salzburg, waar Leopold verder aan zijn muzikale ontwikkeling werkte. In die tijd ontstonden het oratorium Die Schuldigkeit des ersten Gebotes (KV 35) en de schoolkomedie Apollo et Hyacinthus (KV 38). Een tweede reis naar Wenen duurde van 11 sept. 1767 tot 5 jan. 1769. Tijdens deze reis vluchtten de Mozarts voor de pokkenepidemie naar Olmütz, het huidige Olomouc in Tsjechië, maar de kinderen werden niettemin aangetast. De opvoering van de opera buffa La finta semplice (KV 51) werd in Wenen door intriges verijdeld; wel werd het Singspiel Bastien und Bastienne (KV 50) opgevoerd (1768). Mozart maakte in die tijd waarschijnlijk kennis met Alceste van Gluck. Na zijn terugkeer werd hij, op 27 okt. 1769, benoemd tot onbezoldigd concertmeester van de Salzburgse hofkapel.

1.1 In Italië

Voor de voltooiing van de muzikale vorming van zijn zoon achtte Leopold een bezoek aan Italië onontbeerlijk. Op 13 dec. 1769 ondernam hij met zijn zoon de eerste Italiaanse reis, die tot 28 maart 1771 duurde. Tijdens zijn verblijf in Italië studeerde Wolfgang bij de theoreticus Padre Martini, werd benoemd tot lid van de Accademia Filarmonica van Bologna, ontving de pauselijke onderscheiding ‘Ridder van de Gouden Spoor’ en kreeg opdracht voor het carnaval van 1770/1771 een opera seria te componeren (Mitridate, re di Ponto, KV 87; première 26 dec. 1770 te Milaan). Nog vóór zijn terugkeer ontving hij drie andere opdrachten: een serenata (zie serenade) ter gelegenheid van het huwelijk van aartshertog Ferdinand van Oostenrijk met Maria Beatrice Riccarda van Modena (Ascanio in Alba, KV 111; première 17 okt. 1771 in Milaan); een opera seria voor het carnaval van 1772/1773 (Lucio Silla, KV 135; première 26 dec. 1772 in Milaan) en een oratorium voor Padua (La Betulia liberata, KV 118). De tweede en de derde Italiaanse reis, resp. in 1771 en 1772/1773, hielden rechtstreeks verband met deze opera-opdrachten. Op 16 dec. 1771 stierf aartsbisschop Sigismund von Schrattenbach; hij werd opgevolgd door Hieronymus von Colloredo, voor wiens inhuldiging Mozart in 1772 de serenata Il sogno di Scipione (KV 126) componeerde. In juli van dat jaar werd de jonge componist definitief benoemd tot bezoldigd concertmeester. In de nazomer van 1773 reisde hij voor de derde maal naar Wenen; dit verblijf was vooral belangrijk wegens de nadere kennismaking met het oeuvre van Joseph Haydn. Een opdracht voor een opera buffa voor het carnaval van 1775 riep hem eind 1774 naar München; dit was La finta giardiniera (KV 196; première op 13 jan. 1775).

In de daaropvolgende jaren was Mozart aan Salzburg gebonden; zijn positie bevredigde hem echter niet, enerzijds wegens het lage niveau van de Salzburger ‘Hofmusik’, anderzijds wegens de gespannen verhouding tot de despotische aartsbisschop. De reizen naar Italië, Wenen en München hadden hem geen positie opgeleverd; in de herfst van 1777 ging hij opnieuw op reis, kennelijk hopend elders een aanstelling te vinden. Dit lukte niet, maar deze reis, waarbij de voornaamste plaatsen die hij aandeed, Mannheim en Parijs waren, is van beslissende betekenis voor zijn verdere ontwikkeling geworden.

1.2 In Mannheim, Praag en München

In Mannheim leerde hij een van de beste en grootste orkesten van Europa kennen; hier werd de grondslag gelegd voor Mozarts latere instrumentatiekunst (zie ook Mannheimer Schule). Hier ook ontmoette hij de jonge, uitermate begaafde zangeres Aloysia Weber, zijn eerste grote liefde; haar zuster Konstanze werd later zijn vrouw. Mozart werd op deze reis vergezeld door zijn moeder, die echter in Parijs overleed (3 juli 1778). Ondanks de grote waardering die de musici in Mannheim voor hem hadden en ondanks het succes van zijn ‘Parijse’ symfonie (KV 297) en andere werken lukte het hem ook ditmaal niet ergens een positie te verwerven. Ontgoocheld keerde hij medio jan. 1779 in Salzburg terug. Vóór zijn vertrek naar Mannheim had hij ontslag genomen als concertmeester; thans zag hij zich genoodzaakt de betrekking van hoforganist te aanvaarden. Een nieuwe opera-opdracht uit München noopte hem op 5 nov. 1780 Salzburg te verlaten; op 29 jan. 1781 ging de opera seria Idomeneo, re di Creta (KV 366; tekst van Abbate Varesco), waarin Mozarts dramatisch genie zich voor het eerst in volle omvang openbaart, in München in première. Van München uit reisde de componist naar Wenen, waar de aartsbisschop van Salzburg reeds vertoefde. Hier kwam het tot een definitieve breuk en Mozart besloot in Wenen te blijven. Mede hierdoor ontstond een verwijdering tussen hem en zijn vader; deze verzette zich aanvankelijk ook tegen het huwelijk van zijn zoon met Konstanze Weber, dat op 4 aug. 1782 gesloten werd. Later kwam een verzoening tot stand. Mozart, die zich volledig bewust was van zijn talent, had het waagstuk aangedurfd zich als ‘vrij kunstenaar’, niet aan kerkelijk of wereldlijk hof gebonden, in Wenen te vestigen.

Op 16 juli 1782 vond de première van Die Entführung aus dem Serail (KV 384) plaats; de opera werd in hetzelfde en de daaropvolgende jaren nog herhaaldelijk met groot succes opgevoerd. In die jaren bracht baron Gottfried van Swieten Mozart in kennis met de werken van Bach en Händel; deze ontmoeting had een zeer grote invloed op Mozarts compositorische ontwikkeling, wat o.m. tot uiting komt in de (onvoltooide) Mis in c (KV 427), de zes aan Joseph Haydn opgedragen strijkkwartetten (KV 387, 421, 428, 458, 464, 465; 1782–1785) en de Jupitersymfonie (KV 551). Aan Mozarts successen als klavierspeler is het ontstaan van een reeks pianoconcerten uit de jaren 1784, 1785 en 1786 te danken.