Montesquieu, Charles-Louis de Secondat

Montesquieu, Charles-Louis de Secondat, baron de La Brède et de (kasteel La Brède, bij Bordeaux, 18 jan. 1689 – Parijs 10 febr. 1755), Frans rechtsgeleerde en politiek theoreticus, was van 1714 tot 1716 raadsheer en van 1716 tot 1726 voorzitter van het parlement van Bordeaux. Om de wetten en instellingen van Europese staten te bestuderen, legde hij zijn ambt neer en begon reizen te maken door verscheidene landen; o.m. verbleef hij twee jaar in Engeland. Montesquieu geldt als een van de belangrijkste politieke denkers van het 18de-eeuwse Frankrijk.

In zijn geschriften ging hij uit van een meer empirische, minder speculatieve benadering dan de meeste van zijn tijdgenoten in Frankrijk, hoewel hij zich toch ook niet heeft kunnen losmaken van vooropgezette meningen. Bovendien is zijn politieke filosofie, die hij toepasbaar wilde maken op sterk uiteenlopende omstandigheden, in feite in belangrijke mate geënt op de toestand in Frankrijk. In 1721 publiceerde Montesquieu de briefroman Lettres persanes. Hierin hekelt hij misstanden op politiek en maatschappelijk terrein in het 'beschaafde' Europa en met name in Frankrijk. In 1748 verscheen zijn hoofdwerk, De L'esprit des lois. In dit werk geeft Montesquieu een overzicht van de wetten en de regeringsvormen van verscheidene volkeren. Zonder een ordeningsbeginsel duidelijk te maken, classificeert hij drie onderscheidene politieke systemen: de republiek (samensmelting van democratie en aristocratie), de monarchie en de despotie. Hij legt er de nadruk op dat wetten beïnvloed zijn door factoren in het fysieke en sociale milieu (zoals staatsvorm, klimaat, bodemgesteldheid, bevolkingsdichtheid, zeden, welvaart, verkeer, bestaansmiddelen en godsdienst) en pleit voor aanpassing van de wetten aan het milieu. In De l'esprit des lois introduceert Montesquieu eveneens de driemachtenleer (trias politica), door hem ontworpen naar het geïdealiseerde model van Engeland. Deze leer heeft bijzonder veel invloed gehad, o.a. op het ontwerp van de Franse en Amerikaanse constitutie. De Rooms-Katholieke Kerk plaatste dit werk op de index.

UITG: Œuvres complètes, d. R. Caillois (2 dln., 1949–1951; ²1966–1973), d. D. Oster (1964); Lettres persanes, d. P. Vernière (³1965); Essai sur le goût, d. Ch.-J. Boyer (1965); Considérations sur les causes de la grandeur des Romains et de leur décadence, d. J. Ehrard (1968); De l'esprit des lois, d. Idem (1969).