Mesopotamië

4.3 Gebeden

Gebeden werden zowel in liturgische of magische rituelen gebruikt als daarbuiten, in eigen bidrituelen, of ter voorbereiding van de leverschouw. Belangrijk zijn de persoonlijke gebeden (de oudste in briefvorm), o.a. aan persoonlijke goden gericht, zoals gebeden 'om het hart van de god tot bedaren te brengen', 'om de vertoornde god tot terugkeer te bewegen' en de 'handopheffingsgebeden' (uilla's). Enkele zeer lange gebeden, met hymnische elementen of boetedoening, zijn als literaire producten zelfstandig overgeleverd.

4.4 Liederen

Van de profane liederen is behalve een catalogus met titels weinig bekend. Veel, vooral Soemerische, liederen werden in de cultus gebruikt, m.n. door de klaagzanger (kalû), vaak met begeleiding van een trommel. Ze werden in crisissituaties (verwoesting van steden, aardbeving, epidemieën) gereciteerd en bijv. bij afbraak en herbouw van tempels. Voorts kent men klaagliederen om de verdwenen vegetatiegoden en liefdesliederen uit het ritueel van het 'heilige huwelijk' (tussen Inanna en Tammoez).

4.5 Mythen

De grote Soemerische mythen spelen rond de voornaamste goden zoals Enlil, Enki, Inanna, de moedergodin, e.a. De thema's betreffen de oertijd, de organisatie van de kosmos, de onderlinge relaties (liefde, rivaliteit) tussen de goden, leven en dood (geboorte en vegetatie) en verschillende aspecten van (het ontstaan van) de cultuur, met etiologische tendenzen. Jongere mythen betreffen de heldhaftige god Ninoerta. De Akkadische mythen gebruiken en verwerken ten dele Soemerisch materiaal, vooral als ze over de oertijd handelen (schepping van de mens, vloed, relaties tussen de goden), maar ze voegen er eigen elementen aan toe, zoals in de Atrachasis-mythe, de Anzoc-mythe, Enoema Elisj (wel de scheppingsmythe genoemd), Isjtars afdaling in de onderwereld en Nergal en Eresjkigal (speelt in het dodenrijk). De jongste mythe is het Irra-epos.

4.6 Epen

Het epos heeft vooral betrekking op de heroïsche figuren uit de oertijd, zoals de ten dele halfgoddelijke koningen Enmerkar, Gilgamesj en Loegalbanda. Een deel van het materiaal is verwerkt in enkele Akkadische epen, zoals het Gilgamesj-epos, dat echter nieuw materiaal en nieuwe dimensies toevoegt (in zijn twee verschillende recensies). Ook kent men historisch-legendarische epen rond de koningen uit de Akkad-tijd (o.a. Naramsin), en later rond de Assyrische en Kassitische koningen. Epische trekken vertonen ook de legenden rond de wijze Adapa en de vroege koning Etana.

4.7 Wijsheidsliteratuur

Zeer omvangrijk is de wijsheidsliteratuur, een typisch oosters genre. Het omvat o.a. grote collecties spreekwoorden, fabels, literaire twistgesprekken (tussen 'zilver en koper', 'zomer en winter' e.d.), levensleren of instructies ( 'Instructies van Sjoeroeppak'), een Soemerische 'Georgica' en een vorstenspiegel. Jonger zijn composities die diep ingaan op de vragen van menselijk lijden en schuld en goddelijke gerechtigheid, zoals 'Ik wil de heer der wijsheid prijzen' en de 'Babylonische Theodicee' (vergelijkbaar met het boek Job). Veel literatuur ontstond in de school, het edubba, zoals talrijke schoolessays en disputen tussen leraar en (oud-)leerlingen.