melodie [muziektheorie]

melodie [muziektheorie] (v. vulgair Lat. melodia, v. Gr. melooidos = een lied zingend, melodisch, v. melos = wijs, melodie, lyrisch lied; ooidè = gezang), een reeks tonen die door een bepaalde rangschikking naar duur en toonhoogte een eigen karakter heeft verkregen en tot een eenheid is afgerond. Een muziekstuk dat bestaat uit één melodie is eenstemmig. Een tegenstem is een zelfstandige tegenmelodie, die tegelijk met de oorspronkelijke melodie klinkt (de hoofdstem). Bij samenklanken (tegelijkertijd klinkende tonen) is een muziekstuk meerstemmig. Als de verschillende stemmen elk een eigen zelfstandige melodie vormen, spreekt men van polyfonie.

Een melodie is voor het westerse muziekbegrip van na de middeleeuwen ondenkbaar zonder de inwerking en medewerking van ritme, harmonie en/of contrapunt. Ter aanduiding van zuiver melodische verschijnselen gebruikt men wel de (oorspronkelijk Griekse) term melos in de betekenis van rangschikking van tonen in de tijd, los van het verband met ritme en vorm. Het materiaal waaruit een melodie wordt opgebouwd, wordt gevormd door de beschikbare tonen van een toonsysteem.

Melodieleer is de leer van de melodische bouw. J. Matthesons Kern melodischer Wissenschaft... (1737) kan als de eerste theoretisch-praktische melodieleer van de westerse muziek worden beschouwd. De melodieleer wordt in de muziekleer meestal in de harmonie-, contrapunt- en compositieleer behandeld.