madrigaal

madrigaal (herkomst van het woord omstreden), Italiaanse liedvorm, oorspronkelijk waarschijnlijk een landelijk volkslied. In de 14de eeuw had deze vorm zich ontwikkeld tot een lied met idyllische inhoud, in drieregelige strofen met tweeregelig slot (ritornello), gewoonlijk in driestemmige zetting. De belangrijkste componisten van dit type madrigaal zijn Giovanni da Cascia, Jacopo da Bologna en Francesco Landini. Gaandeweg werd het madrigaal verdrongen door de ballade, maar in de 16de eeuw komt de naam opnieuw voor. Dit nieuwere madrigaal kan verschillende vormen hebben; het karakter is wereldlijk-aristocratisch; tot de belangrijkste componisten ervan behoren Jacob Arcadelt en Cypriaan de Rore. In dit type madrigaal wordt gestreefd naar dramatiek en toonschilderingen (madrigalismen); het vierde niet alleen in Italië hoogtij (Luca Marenzio, Claudio Monteverdi, Carlo Gesualdo da Venosa), maar ook daarbuiten, m.n. in Engeland (Thomas Morley, J. Wilbye, Th. Weelkes, Thomas Tomkins, Orlando Gibbons), waar het een eigen, wat luchtiger karakter kreeg. Later raakte het geleidelijk uit de mode; tegen het eind van de 17de eeuw werd het verdrongen door sololied en cantate.