Luther, Maarten

Introductie

Luther, Maarten (Duits: Martin) (Eisleben 10 nov. 1483 – aldaar 18 febr. 1546), de eerste kerkhervormer van de 16de eeuw, stamde uit een boerengeslacht.

1. Jeugd, studie en priesterwijding

Zijn vader was in de mijnbouw (koper) tot een zodanige welstand gekomen, dat hij zijn zoon rechten kon laten studeren. Luther begon deze studie in 1501 in Erfurt. In 1505 meldde hij zich aan bij het augustijnenklooster aldaar, na een innerlijke crisis, die door enkele uiterlijke gebeurtenissen (o.a. een gevaarlijk onweer) was verhevigd. Van dit moment af studeerde hij theologie en in 1507 werd hij tot priester gewijd. In 1508 volgde zijn overplaatsing naar het klooster in Wittenberg, waar hij aan de door de keurvorst Frederik de Wijze gestichte nieuwe universiteit docent werd. In 1510 reisde hij naar Rome in verband met moeilijkheden binnen de orde. In 1512 promoveerde hij en ontving hij van zijn prior Joh. von Staupitz de opdracht om colleges te geven in de bijbelse theologie. Deze opdracht is beslissend geworden voor zijn ontwikkeling tot reformator. Bij de voorbereiding van zijn colleges bediende hij zich zowel van de toen klassieke commentaren als van het modernste materiaal, o.a. de Annotationes van Erasmus. Geholpen door deze exegeten, maar toch het allermeest door zijn eigen niet aflatende wil om door te dringen tot de wezenlijke betekenis van de bijbel, kwam hij bij de voorbereiding van zijn colleges over Paulus’ brief aan de Romeinen tot het inzicht dat in de kerk de zekerheid van Gods schenkende gerechtigheid centraal moet staan en niet Gods eisende gerechtigheid. Geen mens kan zichzelf echte rechtvaardigheid tegenover God verwerven, maar hij kan alleen vertrouwen op God, die hem rechtvaardig maakt om Christus’ wil (Rom. 1:16, 17: ‘de rechtvaardige zal door het geloof leven’). Zijn vroege geschriften geven blijk van een hernieuwd theologisch inzicht en een daarop gebaseerde dynamische gedachtewereld.

2. Stellingen tegen de aflaat

Maar wat de studenten te horen kregen, werd pas gemeengoed door de confrontatie met de grove aflaattheorieën. De verkooporganisatie van deze aflaten , die kwijtschelding van straffen in het vagevuur beloofden, werd in Saksen geleid door Tetzel. Op Wittenbergs grondgebied werd de verkoop op deze wijze niet toegelaten, maar Luther kwam er zijdelings toch mee in aanraking en tegen in opstand. Zo ontstonden de 95 stellingen, bedoeld voor een academisch dispuut, maar spoedig verspreid in geheel Duitsland. Of deze stellingen nu aan de deur van de slotkerk zijn aangeslagen of niet – de traditie in dezen wordt bestreden door enkele historici, o.a. de rooms-katholiek E. Iserloh – is daarbij van weinig belang. Alleen zou Luther in het geval dat het aanslaan niet heeft plaatsgehad, nog duidelijker de officiële weg bewandeld hebben, omdat zijn eerste daad dan de toezending van de stellingen aan de aartsbisschop geweest zou zijn.

3. Theologie

In het voorjaar van 1518 vertrok Luther naar Heidelberg om zich daar op de kapittelvergadering van de augustijnerorde nader over deze zaak te verklaren. Daar bleek hoe de reactie op de aflaatkwestie slechts een uitvloeisel was van zijn volkomen vernieuwd bijbels-theologisch denken. Luther noemt het zelf de theologie van het kruis, van de gebrokenheid. Wij bouwen ons geloof niet op wat wij zien, doen of laten, maar tegen wat wij zien in en niet op basis van ons doen of laten; alleen op de Heer, die door de dood van zijn geliefde Zoon de dood overwon, stellen wij alle vertrouwen – op dat vreemde werk, dat de verhulling was van zijn eigenlijke werk, dat voortkwam uit zijn liefde voor de mens. Deze theologische vernieuwing kwam zeker niet geheel uit de lucht vallen. Een belangrijke rol speelde zijn nominalistische scholing, die rede en geloof minder in elkaars verlengde zag dan de thomistische filosofie (zie thomisme) en theologie, maar ook de door hem herkende en erkende verwantschap met de gedachten van ‘Stillen in den Lande’ als de 14de-eeuwse prediker en mysticus Tauler en anderen. De voornaamste bron echter blijft de bijbelse theologie, waarbij zowel het Nieuwe als het Oude Testament, vanuit de grondtalen uitgelegd, tot zijn recht komt.