leidmotief

leidmotief of Leitmotiv, in de programmatische muziek een karakteristiek en steeds terugkerend, melodisch, ritmisch of harmonisch motief of thema, dat een bepaalde idee, persoon of zaak symboliseert. De leidmotief-techniek is vooral ontwikkeld door Richard Wagner. Hij onderscheidde Grundthemen of Thematische Keime, Ahnungsmotive en Erinnerungsmotive. Zijn bekendste leidmotieven zijn: Siegfried-Motiv, Schwert-Motiv, Walhall-Motiv en Liebes-Motiv. In 1871 had Fr.W. Jähns het begrip Leitmotiv reeds gebruikt in zijn analysen van de opera's van Weber en in 1876 paste H. von Wolzogen het toe op de muziekdrama's van Wagner. Leidmotiefachtige vormen worden al gevonden in de Orfeo van Monteverdi (1607), in de 18de-eeuwse opera's, o.a. bij Gluck, voorts in de 19de eeuw bij Bizet (Carmen), Berlioz en Verdi (La forza del destino). Eveneens in de 19de eeuw paste in de instrumentale muziek o.a. Liszt het leidmotief toe. Debussy paste de techniek toe in zijn Pelléas et Mélisande, met dien verstande, dat hij het motief naar gelang van de situatie wijzigde of varieerde. Ook Alban Berg gebruikte deze techniek in zijn Wozzeck en Lulu. In de twaalftoontechniek kunnen bepaalde constellaties van intervallen uit de reeks de betekenis van leidmotief krijgen, zoals in Schönbergs opera Moses und Aron.