Kant, Immanuel

De streng doorgevoerde causale (oorzakelijke) natuuropvatting had er bij Kant toe geleid dat de begrippen van doel en doelmatigheid op de achtergrond geraakt waren. Hieraan besteedt hij grote aandacht in zijn Kritik der Urteilskraft, zowel op het terrein van de natuur als van de kunst.

In de natuur heeft de teleologische beschouwingswijze, die verschijnselen ziet als gericht op een oorzaak, bestaansrecht naast de causale, in het bijzonder in verband met de levensverschijnselen, al kan deze de causale verklaring nooit vervangen. Het kunstwerk wordt ook gekenmerkt door een innerlijke doelmatigheid, afgestemd op onze beleving van het schone en verhevene.

In zijn colleges hield Kant zich met de meest uiteenlopende filosofische onderwerpen bezig, waarvan verschillende in boeken hun neerslag hebben gevonden, zoals een wijsgerige antropologie en een logica. Vermeldenswaard is ook nog een studie die onderzocht welke voorwaarden de mensheid moet vervullen om tot een ‘eeuwige vrede’ te komen.

WERK: Gedanken von der wahren Schätzung der lebendigen Kräfte (1747); Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels (1755); Der einzig mögliche Beweisgrund zu einer Demonstration des Daseins Gottes (1763); Beobachtungen über das Gefühl des Schönen und Erhabenen (1764); Träume eines Geistersehers, erläutert durch Träume der Metaphysik (1766; kritiek op Swedenborg); De mundi sensibilis atque intelligibilis forma et principiis (1770); Kritik der reinen Vernunft (1781, ²1787); Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, die als Wissenschaft wird auftreten können (1783); Grundlegung zur Metaphysik der Sitten (1785); Metaphysische Anfangsgründe der Naturwissenschaft (1786); Kritik der praktischen Vernunft (1788); Kritik der Urteilskraft (1790); Die Religion innerhalb der Grenzen der blossen Vernunft (1793); Zum ewigen Frieden (1795); Die Metaphysik der Sitten (1797); Der Streit der Fakultäten (1798); Anthropologie (1800); Vorlesungen über Logik (1800); Vorlesungen über Pädagogik (1803).

UITG: Akademie-Ausgabe der Kön. Preuss. Akad. der Wiss. (1902 vv.; 29 dln. verschenen); beknopter uitgaven verzorgd door: K. Vorländer (10 dln., 1904 vv.), E. Cassirer (11 dln., 1912–1922). Ned. vert.: Over schoonheid (= dl. 1 v. Kritik d. Urteilskraft, 1978; m. inl. en aant. d. J.-P. Rondas en J. de Visscher); De eeuwige vrede (1981, inl. en aant. d. B. Delfgauw); Over de gemeenplaats: dat kan in theorie wel juist zijn maar deugt niet voor de praktijk (1987; m. inl. en aant. d. B. Delfgauw); Wat is Verlichting (1988; inl. en aant. d. B. Delfgauw); De idee der geschiedenis (1988; inl. en aant. d. B. Delfgauw); Over filosofie: de eerste inl. tot de Kritik der Urteilskraft (1988; m. inl. en aant. d. B. Raymaekers) .