hoofdvorm

hoofdvorm, een driedelige vorm, veelvuldig voorkomend in de West-Europese klassieke muziek, bestaat uit achtereenvolgens een expositie, een doorwerking en een herhaling van de expositie, de zgn. reprise. De hoofdvorm wordt ook wel sonatevorm genoemd omdat deze in één of meer delen van de klassieke sonate vaak wordt gebruikt.

In de expositie wordt het thematisch materiaal geëxposeerd, bestaande uit een eerste of hoofdthema, dat uit verscheidene muzikale zinnen kan bestaan, een tweede thema en een slot(zin), die soms het laatste onderdeel van thema 2 vormt. Het hoofdthema staat in de hoofdtoonsoort en wordt door een modulerende overgangszin (zie modulatie [muziek]) verbonden met thema 2, dat gewoonlijk in de dominant-, of als het stuk in mineur staat, in de paralleltoonsoort is gecomponeerd. Vaak wordt de expositie in haar geheel herhaald.

In de doorwerking vindt een nieuwe bewerking van de motieven uit de expositie plaats, waarbij het thematisch materiaal wordt gevarieerd, gecombineerd, verlengd, ritmisch en melodisch gewijzigd en gemoduleerd naar verwante en verwijderde toonsoorten, meestal met vermijding van de hoofdtoonsoort, die eerst tegen het einde van de doorwerking wordt bereikt.

De reprise of re-expositie omvat een herhaling van de expositie, met dit verschil dat beide thema's nu in de hoofdtoonsoort staan. Is deze een kleine-tertstoonsoort, dan staat thema 2 vaak in de gelijknamige grote-tertstoonsoort. Aanvullingen op het hoofdvormschema zijn mogelijk. Zo kan de hoofdvorm worden voorafgegaan door een langzame inleiding, de reprise gevolgd door een tweede doorwerking en het stuk besloten door een coda. De thema's kunnen vergezeld gaan van neventhema's.