fuga

fuga (Ital., = vlucht), een contrapuntische vorm voor een beperkt aantal stemmen (meestal twee tot vijf), waaraan één thema ten grondslag ligt (monothematische fuga). Daarnaast bestaan er ook fuga's met twee, drie, vier thema's, enz. (resp. dubbel-, tripel-, quadrupelfuga, enz.). De naam fuga komt het eerst in de 14de eeuw voor bij de Italiaanse vertegenwoordigers van de ars nova. De door hen fuga genoemde werken zijn evenwel te beschouwen als canons (zie canon [muziek]). Voordat de fuga in de werken van J.S. Bach haar grootste bloei bereikte, heeft zij een lange ontwikkeling doorgemaakt. Haar oorsprong ligt in het doorgeïmiteerde motet, een vocale vorm die in instrumentale gedaante voortleefde in de vormen ricercare, fantasia en canzona, waaruit de fuga zich heeft ontwikkeld. In haar klassieke gedaante is de fuga opgebouwd uit een expositie (of een door tussenspelen, divertimenti of episoden, verbonden aantal exposities) en een of meer doorwerkingen. In de expositie brengen de geheel gelijkwaardige stemmen achtereenvolgens het thema ten gehore tot het maximumaantal stemmen is bereikt. In de daaropvolgende doorwerking(en) kan het fugathema allerlei, vaak kunstige bewerkingen ondergaan. De eerste thema-inzet in een fuga wordt dux (Lat., = leider) genoemd (It.: proposta of guida; Fr.: sujet; Duits: Führer). Het antwoord (meestal in de bovenkwint) heet comes (Lat., = metgezel; It.: riposta of consequenza; Fr.: réponse; Duits: Antwort). In de expositie treden de thema's dusdanig op, dat iedere nieuwe stem het fugathema pas inzet nadat de vorige het heeft voltooid; in de doorwerking(en) echter mag een volgende stem het thema al eerder inzetten. Een dergelijke canonische behandeling van het fugathema heet stretto of Engführung. Tussen expositie en doorwerking(en) treedt soms een extra zgn. contra-expositie op, waarin een of meer stemmen het thema nogmaals in zijn oorspronkelijke vorm laten horen. De voortzetting van de dux, die door de comes als tegenstem wordt begeleid, kan óf incidenteel óf consequent als tegenstem optreden. In het eerste geval heet ze contrapunt, in het tweede contrasubject.

De fuga komt vnl. voor in de combinatie preludium en fuga (bijv. in Das wohltemperierte Klavier van J.S. Bach en in diens preludia en fuga's voor orgel); daarnaast o.a. ook als deel van een suite, concerto grosso en als een van de variaties in het genre thema met variaties.