doedelzak

doedelzak, blaasinstrument, waarbij de lucht vanuit een balg in een aantal van riet voorziene pijpen wordt geperst. Het principe van het luchtreservoir (balg) gaat terug op de aanblaasmethode bij de hobo uit het Midden-Oosten. Het dubbele riet wordt bij deze hobo geheel in de mondholte geplaatst, zodat deze holte als luchtreservoir wordt gebruikt. In een later stadium ging deze functie over op een kalebas, een uitgeholde vrucht. Aangezien de ruimten van deze reservoirs te klein zijn, ging men ten slotte een leren zak voor dit doel gebruiken. Een of twee van de pijpen waarop een melodie gespeeld kan worden, zijn voorzien van vingergaten; de andere, langere pijpen zonder vingergaten (bourdonpijpen) produceren ieder één toon – grondtoon, kwint of octaaf – en dienen ter begeleiding.

Het aantal verschillende soorten is zeer groot. De elementen die kunnen variëren, zijn: de aantallen speelpijpen (1–3) en bourdons (1–4); het riet, enkel of dubbel; de boring van de pijpen, conisch, cilindrisch of regelmatig.

De doedelzak werd vermoedelijk vanuit Azië geïmporteerd. De Romeinen kenden het instrument (tibia utricularis) reeds vanaf de 1ste eeuw v.C. In de middeleeuwen was het onder verschillende namen over heel Europa verbreid (chevrette, chorus, musa, symphonia). In Groot-Brittannië is de doedelzak een belangrijk instrument in volks- en militaire muziek. Op het continent heeft het instrument nooit zo'n prominentie bereikt, behalve ca. 1700 in Frankrijk, waar het tot het hof doordrong; Lully gebruikte het in het Parijse opera-orkest.

De bekendste doedelzakken (ingedeeld naar land van herkomst) zijn:

Bulgarije. Gayda, volksinstrument, met één speelpijp met conische boring en enkel riet en één bourdon met cilindrische boring en enkel riet.

Frankrijk. Biniou (Bretagne), ca. 1930 in onbruik geraakt volksinstrument met één speelpijp met dubbel riet (conisch geboord, zeven speelgaten) en één cilindrisch geboorde bourdonpijp met enkel riet; cornemuse, in de loop van de 19de eeuw in onbruik geraakt volksinstrument met één speelpijp, conisch, met dubbel riet en twee cilindrische bourdons met enkel riet. Behalve via de mond kan de lucht ook door middel van een blaasbalgje (te bedienen door de elleboog) worden toegevoerd; musette, 17de–18de eeuw, een vaak zeer kostbaar uitgevoerd instrument (ivoren pijpen en een rijk geborduurde, van kostbare stoffen vervaardigde overtrek van de luchtzak). Het speelde een belangrijke rol in de arcadische spelen. Aanvankelijk (tot ca. 1750) had de musette één speelpijp, daarna twee, met cilindrische boring en dubbel riet. Het had vier bourdons, cilindrisch en met dubbel riet. De luchttoevoer gebeurde door middel van een blaasbalg. De twee speelpijpen werden niet tegelijk bespeeld. De kleinste werd gebruikt om de omvang naar boven te kunnen uitbreiden. De bourdons, waarvan er maximaal drie tegelijk werden bespeeld, waren cilindrisch geboord, waarbij de boringen paarsgewijs waren verbonden.

Ierland. Uillean pipe (ook: Union pipe), 18de eeuw – heden, kamermuziekinstrument, dat wegens zijn complexiteit de bijnaam ‘Iers orgel’ heeft gekregen. Het instrument heeft één conisch geboorde speelpijp met dubbel riet en drie cilindrische bourdons met enkel riet; de luchttoevoer gebeurt door middel van een blaasbalg. De speelpijp heeft maximaal negen kleppen die een volledig chromatische omvang van twee octaven mogelijk maken. De bourdons kunnen uitgeschakeld worden.

Italië. Zampogna (Calabrië en Sicilië), nog steeds gebruikt volksinstrument met twee conische speelpijpen en dubbel riet, twee bourdons met onregelmatige boring en dubbel riet. De lengte van de langste speelpijp bedraagt soms meer dan 1y meter.

Polen. Koza, volksinstrument met karakteristieke, gebogen beker van hoorn en/of metaal en een nog vaak behaarde luchtzak van geitenvel. Het instrument heeft één conisch geboorde speelpijp met enkel riet en één cilindrisch geboorde bourdon met enkel riet. De boring van de bourdon wordt drie maal parallel uitgevoerd om de totale lengte te beperken (zie ook bassethoorn).

Roemenië. Cimpoi, volksinstrument met een dubbelspeelpijp met twee parallelle cilindrische boringen en enkele rieten, alsmede één cilindrische bourdon met enkel riet.

Schotland. Highland pipe, vanaf de 15de eeuw traditioneel het instrument van de Schotse adel, dat o.a. voor ceremonieel gebruik dient. Het instrument heeft één speelpijp, conisch geboord met dubbel riet, en drie cilindrisch geboorde bourdons met enkel riet.

Spanje. Gaita gallega, volksinstrument met één conisch geboorde speelpijp met dubbel riet en één cilindrisch geboorde bourdon met enkel riet. Soms komt de luchttoevoer door middel van een blaasbalg tot stand.

Ook in Latijns-Amerika komen doedelzakken voor.