Descartes, René

Introductie

Descartes, René, Latijnse naam: Renatus Cartesius (La Haye, Touraine, 31 maart 1596 – Stockholm 11 febr. 1650), Frans filosoof en wis- en natuurkundige.

1. Cogito ergo sum

Descartes werd geboren in Frankrijk en woonde een periode van zijn leven in Nederland. Hij wordt vaak gezien als de ‘vader van de moderne wijsbegeerte’. Als eerste in de geschiedenis van de filosofie wilde Descartes zijn denken niet meer baseren op traditionele theorieën en dogma’s. Hij wilde helemaal opnieuw beginnen met denken, op eigen kracht. Daarom vond hij dat hij een uitgangspunt voor het denken nodig had, voordat hij de waarheid van zijn kennis over de wereld kon gaan onderzoeken. De kern van zijn filosofische theorie wordt meestal omschreven met de woorden ‘cogito ergo sum’: ‘ik denk dus ik ben’. Eigenlijk betekent het motto van Descartes: ik twijfel dus ik besta. Zijn redenering was: ‘Als ik ervan uitga dat ik nergens zeker van kan zijn, als ik overal aan twijfel, is er één ding waar ik niet aan kan twijfelen, namelijk dat ik op dat moment aan het twijfelen ben. Op deze manier kan ik er zeker van zijn dat ik besta’.

Een ander standpunt van Descartes dat grote invloed heeft gehad op de latere filosofie, is het idee dat de mens uit twee verschillende substanties bestaat: lichaam en geest. Omdat deze substanties principieel niet met elkaar te verenigen zijn, wordt het mensbeeld van Descartes dualistisch genoemd.

2. Leven

Descartes werd opgevoed op de jezuïetenschool van La Flêche. Daar werd hij grondig onderwezen in de scholastieke filosofie (een combinatie van filosofie en theologie uit de middeleeuwen). In Descartes’ hele latere werk zijn hiervan sporen terug te vinden. Na zijn rechtenstudie en een militaire opleiding nam hij dienst in het Nederlandse leger van prins Maurits. In deze periode ontmoette hij in Breda Isaac Beeckman, die hem in zijn wetenschappelijke werk stimuleerde. Later werd hij soldaat in het Duitse leger, waar hij de Dertigjarige Oorlog meemaakte. In 1619 kreeg hij een soort visioen over zijn roeping voor een filosofenleven. Hij nam dan ook in 1620 ontslag uit het leger.

Descartes bleef veel reizen. Pas in 1628 trad hij (in Parijs) in de openbaarheid met zijn filosofische standpunten. In 1629 vertrok hij naar Nederland, waar hij teruggetrokken leefde en aan zijn geschriften werkte. Zijn eerste werk, Discours de la méthode, verscheen pas in 1637. Een kosmologie, Le monde, over de vorming van het heelal, durfde hij vanwege de veroordeling in Italië van Galileo Galilei niet te publiceren en vernietigde hij grotendeels.

In Nederland raakte Descartes bevriend met Constantijn Huygens. Ook had hij contact met enkele prinsessen: Elisabeth van de Palts, die hem heel erg stimuleerde in zijn werk door haar correspondentie, en prinses (later koningin) Christina van Zweden, die hem in 1649 uitnodigde in Zweden, waar hij kort daarna overleed.

3. Werk

3.1 Verzoening tussen traditionele en nieuwe filosofie

De filosofie van Descartes heeft een enigszins dubbelzinnig karakter. Enerzijds kan zijn filosofie gezien worden als een poging tot een heel nieuw begin na het middeleeuwse kerkelijke denken. Anderzijds heeft zijn filosofie de opzet om de nieuwe wetenschappelijke resultaten te verzoenen met de traditionele filosofie (door deze aan te passen aan de nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen).