Copernicus, Nicolaus

Copernicus, Nicolaus, gelatiniseerde naam van Niklas Koppernigk (Torún, Polen, 19 febr. 1473 – Frauenburg 24 mei 1543), stichter van het copernicaanse (heliocentrische) wereldbeeld en daarmee grondlegger van de moderne astronomie.

Copernicus studeerde aanvankelijk (vanaf 1491) in Krakau wijsbegeerte en geneeskunde, maar hield zich ook bezig met astronomie en wiskunde. Zijn oom Lucas Waczenrode, bisschop van Ermeland, zag hem echter graag in een kerkelijke functie. Hij liet zijn neef tot kanunnik aan het domkapittel van Frauenburg kiezen en stuurde hem voor verdere training naar Bologna om er kerkelijk recht te studeren (1497). In 1500 gaf Copernicus astronomische voordrachten in Rome, studeerde vervolgens geneeskunde in Padua en rechtswetenschap in Ferrara. Daar behaalde hij in 1503 een doctorstitel in het kerkelijk recht. Van 1506 tot 1512 werkte hij als arts in Heilsberg. In 1512 vestigde hij zich definitief in het domkapittel van Frauenburg. Als vicaris-generaal en bestuurder van de goederen van het bisdom zorgde hij dat de koning van Polen de bezittingen teruggaf die hij van de ridders van de Duitse Orde had geroofd.

Belangrijk waren zijn omrekentabellen van alle in het koninkrijk gangbare munten.

Tijdens zijn verblijf in Italië had Copernicus al belangstelling voor de ideeën van Pythagoras. Pythagoras’ theorieën over het zonnestelsel weken sterk af van het geocentrische wereldbeeld dat sinds Claudius Ptolemaeus gangbaar was. Bij het geocentrische wereldbeeld staat de aarde in het middelpunt van het heelal. Volgens Ptolomeaus bewogen zon, planeten en sterren in epicykels (raakcirkels) om de stilstaande aarde. Copernicus daarentegen ging uit van een helicocentrisch wereldbeeld, waarbij de zon het middelpunt is, terwijl de aarde en de andere planeten zich in een cirkelbaan om de zon bewegen. Om de onregelmatige bewegingen van de planeten te kunnen verklaren moest Copernicus toch weer terugvallen op het systeem van epicykels en leidcirkels, al had hij er minder nodig dan Ptolemaeus.

Copernicus beschreef deze heliocentrische theorie en uitvoerige argumentaties daarvoor in zijn grote werk De revolutionibus orbium coelestium (Over de omwentelingen der hemellichamen), dat in 1530 al grotendeels af was en waarin hij ook uitvoerig betoogt dat de Aarde om haar as draait. Hij kon er echter niet toe besluiten zijn boek uit te geven; wel publiceerde hij een aantal stellingen. De inhoud van zijn werk werd bekend door een uitgebreid verslag dat Joachim Rhaeticus ervan gaf (dit verslag werd in 1540 bekend onder de naam Narratio prima).

Pas enige jaren voor zijn dood konden zijn vrienden Copernicus overhalen zijn werk te publiceren. De eerste exemplaren van zijn gedrukte werk bereikten hem pas op zijn sterfbed. De uitgever, Osiander uit Leipzig, had echter een gewijzigd voorwoord geschreven uit vrees voor theologische bezwaren van de kant van de Kerk. Daarin suggereerde hij dat Copernicus zijn theorieën enkel en alleen als hypothesen bedoeld had. Een onveranderde tweede druk werd in Basel in 1566 uitgegeven en een derde druk met verklaringen verscheen in Amsterdam in 1617. Als gevolg van Galilei’s publicaties liep in 1616 het conflict tussen het nieuwe heliocentische wereldbeeld en de Kerk verder op. De Kerk vond het heliocentrische wereldbeeld in strijd met de Bijbel en daardoor werd Copernicus' werk op de lijst van verboden boeken (Index) geplaatst. Pas in het begin van de 18de eeuw zou het verbod van 1616 op Copernicus’ werk worden opgeheven.

Copernicus deed in Frauenburg ook astronomische waarnemingen. Om te komen tot een verbetering van de kalender hield hij zich speciaal bezig met een nauwkeurige bepaling van de omlooptijden van zon en maan. Deze bepalingen hebben later (eind 16de eeuw) ook als grondslag gediend voor de bekende kalenderhervorming van paus Gregorius XIII.

WERK: De revolutionibus orbium coelestium (1543; ²1566; ³1617; ⁴1854; ⁵1873), Duitse vert. van C.L. Menzzer, Über die Kreisbewegungen der Weltkörper (1879; ²1939), Franse vert. van Boek I door A. Koyré, Des révolutions des orbes célestes (1934).