contrapunt

contrapunt (Lat. contrapunctus; Eng. counterpoint), in de muziek het gelijktijdig klinken van twee of meer zelfstandige melodieën en de techniek van het combineren daarvan. De term is afgeleid van punctus contra punctum (Lat., = noot tegen noot), een schrijfwijze waarbij tegen iedere noot van een gegeven stem (de cantus firmus Lat., = vaste zang) een noot van een tegenstem (contrapunt) werd geplaatst. De contrapuntische schrijfwijze met haar vervlechting van horizontale melodische lijnen is het tegendeel van de harmonische schrijfwijze met haar naast elkaar geplaatste verticale samenklanken. Men noemt deze twee technieken ook wel polyfoon, resp. homofoon (zie polyfonie; homofonie). Tot de contrapuntische techniek behoren de kennis van de combinatie van melodische krachten en de kennis van de contrapuntische muziekvormen als canon, fuga, ricercare en motet.

Het eerste grote leerboek voor contrapunt is het Liber de arte contrapuncti (1477) van Johannes Tinctoris. Zeer vermaard werd het leerboek van J.J. Fux Gradus ad Parnassum (1725; vele malen herdrukt, vertaald en bewerkt), een in dialoogvorm geschreven vademecum. Johann Sebastian Bach was de laatste grote componist van het contrapunt.