canon [muziek]

canon [muziek], een streng contrapuntische vorm (zie contrapunt), waarbij twee of meer stemmen dezelfde melodische gang volgen, maar na elkaar inzetten, op dezelfde of verschillende toonhoogte, soms met toepassing van allerlei compositorische kunstgrepen. Bij de eenvoudigste vorm vallen de stemmen na elkaar in op dezelfde toonhoogte en zingen de melodie geheel uit (bijv. het liedje Vader Jakob). Een canon die eindeloos kan worden doorgezongen omdat de stemmen steeds opnieuw invallen met dezelfde melodie, noemt men cirkelcanon.

Tot de ‘kunstgrepen’ behoren: tegenbeweging (canon per motum contrarium of canon al inverso), in retrograde beweging (canon cancricans = kreeftengang), met verlenging of verkorting van de notenwaarden (resp. canon per augmentationem en canon per diminutionem), enz. De naam canon (voorschrift) ontstond in het gebruik: bij de oorspronkelijke, eenstemmig genoteerde melodie werd het voorschrift gevoegd waar en hoe de volgende stemmen dienden in te zetten. In de 15de en 16de eeuw werden deze voorschriften soms gegeven in de vorm van spreuken, vaak aan de bijbel ontleend; zo wijst het motto Vade retro, satanas (= Ga achter mij, satan) op het zingen van achteren naar voren (kreeftsgang). De in de fuga gebruikelijke namen dux (Lat., = leider) en comes (Lat., = metgezel) voor resp. de eerste en tweede stem worden ook in de canon gebruikt. De eerste stem werd vroeger ook met de Italiaanse termen guida, proposta, antecedente of precedente, de tweede stem ook met consequente of riposta aangeduid. De canonkunst kwam tot rijke bloei in de werken van de Frans-Nederlandse polyfonisten uit de 15de en 16de eeuw. Zie voor de canon (kanon) in de Byzantijnse kerkmuziek Byzantijnse muziek.