Belgische architectuur en beeldende kunst

Introductie

Belgische architectuur en beeldende kunst

1. Architectuur

Uit de eerste eeuwen van de voor-romaanse periode (ca. 450–1000) is weinig bewaard gebleven. Voorbeelden van (zelden aangewende) steenbouwtechniek uit die tijd zijn: de Merovingische kerk van Aarlen (begin 6de eeuw), bestaande uit een rechthoekige beuk (18,10 m op 9,80 m) en een verlengd halfrond koor, en het abdijcomplex van Nijvel, met zijn drie kerken uit de 7de eeuw. Daarnaast werden, vooral in het noorden, waar steen schaars was, nog vele kerken in hout opgetrokken (o.a. te Grobbendonk, Roksem, Neder-Heembeek). Met de Karolingen (9de–10de eeuw) kende de Romeinse steenbouwtechniek een opmerkelijke heropleving; soms kregen de kerken een basilicaal grondplan of een crypte (Nijvel, Celles, Fosse, Landen en Ocquier). Het centrale plan van de Dom te Aken werd nagevolgd te Brugge, Muizen en Luik. In de burgerlijke bouwkunst dient de vesting Chèvremont te Vaux-sous-Chèvremont, bij Luik, te worden vermeld.

1.1 Romaanse bouwkunst

In de romaanse bouwkunst (1000–1200) van het Maasland (Maasromaans) werkte de Karolingische traditie verder door. De abdijkerk van Nijvel, waarbij de abdijkerk van Sint-Truiden nauw aansluit, heeft twee transepten en een westbouw. De grotere kerken bezitten een kruisbeuk (Borgloon, Kumtich, Celles, Hastière, Mousty); de kleinere zijn transeptloos (Bertem, Vossem, Oudergem, Waha, St.-Pieterskerk te Sint-Truiden). De westtoren is regel. Eind 12de, begin 13de eeuw kwamen enkele monumentale westbouwen tot stand (Ste-Gertrude te Nijvel, St-Barthélemy en St-Jacques te Luik, St.-Germanus te Tienen, Aldeneik); uitzonderlijk is de ronde grafkapel met crypte van de St.-Pieterskerk te Leuven. Twee kloosterpanden bleven behouden: Tongeren en Nijvel. In het Scheldegebied was de kruiskerk met middentoren het gebruikelijke type. In tegenstelling tot het Maasland zijn er weinig crypten, daarentegen verscheidene tribunes. Het belangrijkste gebouw is de kathedraal van Doornik; verscheidene elementen (buitenloopgang, tribunes, vieringstoren) zijn typisch geworden voor het Schelderomaans. Tot de burgerlijke bouwkunst behoren huizen te Gent en te Doornik en het oorspronkelijke St.-Janshospitaal te Brugge; tot de militaire bouwkunst het Gravensteen te Gent, de Tour de Burbant te Aat, de eerste stadsomheining te Leuven en te Brussel.

1.2 Gotische stijl

De vroegste kerken in gotische stijl (1200–1525) werden door de cisterciënzers gebouwd: ca. 1180 Orval, later Villers, Aulne, de Duinenabdij. Kort daarop werd de vierledige opstand van de Doornikse kathedraal in vroeg-gotische stijl omgezet in de St.-Donatiaankerk te Brugge, in de St.-Leonarduskerk te Zoutleeuw en in de St.-Niklaaskerk te Gent, de eerste kerk in Scheldegotiek. De bouw van het koor van de kathedraal van Doornik (midden 13de eeuw) bracht de klassieke gotiek binnen en beïnvloedde de koren van de St.-Niklaaskerk te Gent, de O.-L.-Vrouwkerk en de St.-Salvatorskerk te Brugge. De hallenkerk, omstreeks dezelfde tijd te Damme tot stand gekomen, bleef typisch voor het kustgebied. De voornaamste regionale school is echter de Brabantse, ontstaan in de 14de eeuw. Tot de vroegste voorbeelden behoren de koren van de St.-Romboutskerk te Mechelen en de O.-L.-Vrouwkathedraal te Antwerpen; tot de fraaiste O.-L.-Vrouw te Halle, St.-Pieter te Leuven, St.-Gummarus te Lier en Ste-Waudru te Bergen. Het architectengeslacht Keldermans speelde een voorname rol bij de ontwikkeling van de Brabantse gotiek.

De oorspronkelijkste scheppingen van de gotiek behoren tot de burgerlijke bouwkunst. Hallen en belforten (13de–14de eeuw), schepenhuizen en stadhuizen (13de–16de eeuw) getuigen van de macht van de steden. Talrijke steden (o.a. Brugge) bezitten nog gotische huizen; kastelen komen eveneens nog vrij veel voor, hospitalen en stadsversterkingen minder.