beiaard

Introductie

beiaard, ook carillon, (toren)instrument, bestaande uit een reeks gestemde klokken. De naam beiaard wordt alleen gebruikt als de omvang ten minste twee octaven (30 klokken) bedraagt en het instrument bespeelbaar is door middel van een stokkenklavier. De meest gewenste omvang is vier octaven (47 klokken). Er zijn ook beiaarden met een nog grotere omvang (5 à 6 octaven). Men onderscheidt zware en lichte beiaarden. Een zware beiaard heeft dikwijls als laagste klok een c¹-klok van ca. 2300 kg bij een middellijn van ca. 156 cm. Een lichte beiaard heeft meestal als basisklok een c²-klok. Deze weegt ca. 285 kg. Zowel de zware als de lichte beiaard wordt vaak transponerend uitgevoerd (in dat geval klinkt de basisklok niet als c maar wordt wel als c in het klavier aangesloten), in de regel niet meer dan een kleine terts omhoog of een kleine terts omlaag. Hierbij spelen vooral de geldmiddelen bij het aanschaffen een rol. Per grote terts neemt het gewicht van een klok namelijk met de helft af (bijv.: een klok weegt ca. 2300 kg, een e¹-klok ca. 1150 kg). De keuze van de soort beiaard hangt ook af van de hoogte van de toren; een zware beiaard hangt men bij voorkeur tussen 50 en 70 m hoogte. 

1. Beiaardkunst IN DE NEDERLANDEN

De beiaardkunst vond haar oorsprong in de Nederlanden op het einde van de 14de eeuw, toen, ter waarschuwing dat de uurslag spoedig zou volgen, door middel van een mechanische inrichting drie kleine klokjes enkele tonen lieten horen. Deze drie klokjes – appeelkens – plus de slagklok werden quadrillon genoemd; hieruit ontstond het woord carillon. In Nederland wordt dit (thans veel uitgebreidere) waarschuwingssein ‘kwartierspel’ genoemd, in Nederlandstalig Belië 'rammel'. In de 16de eeuw werd, nadat in de 15de eeuw het aantal klokken was uitgebreid, persoonlijk spel op de klokken algemeen door invoering van het (hand)klavier. Kort na 1600 werd het pedaal toegevoegd, een voetklavier ter bespeling van de zware klokken.

1.1 Bloeitijd 17de-18de eeuw

De eerste bloeiperiode van de beiaardkunst valt tussen 1650 en eind 18de eeuw (waarbij in tegenstelling tot de 17de eeuw in de 18de eeuw Vlaanderen een prominente rol speelde) en is vooral te danken aan de hoge graad van perfectie in de klokkengietkunst van de gebroeders Hemony. Andere beiaardgieters waren de familie Van den Gheyn (begin 16de tot eind 18de eeuw) en Melchior de Haze (1632–1697). Belangrijke beiaardiers waren in deze periode o.a. Matthias van den Gheyn te Leuven (1721–1785), Joannes de Gruytters te Antwerpen (1709–1772), het geslacht Verbeek te Amsterdam, Dirk en Cornelis Scholl te Arnhem, Delft en 's-Gravenhage en Jacob van Eyck te Utrecht. Eind 18de eeuw trad het verval in de beiaardkunst in ten gevolge van de veranderende concertpraktijk (opkomst van de concertzalen) en de romantiek. Daardoor trad verwaarlozing van de beiaarden op. De stemkunst ging verloren.

De landen met het grootste aantal beiaarden bedraagt zijn de Verenigde Staten, Nederland, Belgi, Frankrijk en de Scandinavische landen. 

1.2 20ste eeuw

Het begin van de 20ste eeuw zag de heropbloei van de beiaardkunst, door toedoen van de Britse predikant Simpson, die de stoot gaf tot het juiste stemmen van de klokken, en de Mechelse meesterbeiaardier Jef Denijn. Deze bracht verschillende verbeteringen aan aan het klavier en de verbinding van de toetsen met de klepels (tuimelaarsysteem). Na de Tweede Wereldoorlog bereikte een aantal Nederlandse klokkengieters weer een hoge graad van perfectie in het gieten en stemmen van de klokken.

2. Bespeling

De beiaard wordt op twee manieren bespeeld

2.1 Stokkenklavier

De beiaardier speelt door middel van het zgn. stokkenklavier. De betrekkelijk lange toetsen worden met de zijkant van de tot een vuist gevormde hand bespeeld; samenklanken in één hand kunnen met gespreide hand gegrepen worden, echter niet groter dan een kwart-omvang; grotere akkoorden worden 'gebroken' uitgevoerd. De toetsen zijn door middel van stalen draden en tuimelaars of uitsluitend draden (broeksysteem) verbonden aan de klepels. Een afregelingsmechanisme boven de toets moet de beiaardier in staat stellen de exacte lengte van de draad te bepalen opdat alle gewenste nuanceringsmogelijkheden door hem kunnen worden uitgevoerd.

2.2 Automatisch speelwerk

Door middel van een automatisch speelwerk kunnen hamers, die aan de buitenzijde van de klokken zijn aangebracht, deze tot klinken brengen. Twee systemen zijn hiervoor in gebruik. De oudste vorm is de 'speeltrommel', een metalen cilinder met soms een middellijn van 2 m en een breedte van 1 tot 2 m. Hierin worden pinnen ('nootjes') gestoken, die via lichters, draden en tuimelaars de hamers optrekken en laten afvallen, waardoor de klokken tot klinken worden gebracht. Een veer zorgt ervoor dat de hamer niet op de klok blijft liggen, waardoor deze anders zou worden afgedempt. De verschillende afmetingen van de pinnen laten veel ritmische figuren toe. Het snel repeteren van een toon is alleen mogelijk als één klok meer (twee tot drie) hamers heeft. Nuancering is niet mogelijk.

De laatste jaren wordt voor de automatische bespeling meestal een elektromagnetisch systeem toegepast. De beiaardier ponst in een plastic band gaatjes volgens het patroon van de muziek.De onderlinge afstand van de gaatjes bepaalt de tijdsduur van de toon. Alle ritmische figuren zijn mogelijk; ook kan een redelijk snelle repetitie van een toon gemaakt worden. De band wordt in het elektrisch-automatische speelwerk geplaatst en de gaatjes zorgen ervoor dat bij het doordraaien van de band de elektromagnetische hamers bij de klok in werking komen. Nuancering is ook hier niet mogelijk.

Het hier beschreven bandspeelwerk is nu vrijwel uit alle torens verdwenen. In de plaats daarvan kwamen einde jaren tachtig computerspeelwerken waarin de informatie ligt opgeslagen voor het op het juiste moment bekrachtigen van de elektromagentische speelhamers.