Aristoteles

Deze ligt, als verhandeling over de redekunst, gedeeltelijk in het verlengde van de logica, maar komt herhaaldelijk op het terrein van de literatuurbeschouwing. Dit laatste onderwerp is uiterst beknopt behandeld in de Poetika, die van alle werken van Aristoteles het meest gelezen is, en vooral door de leer van de drie eenheden (eenheid van tijd, eenheid van plaats en eenheid van handeling) een vérreikende invloed heeft gehad.

In zijn Poetica (= ‘De dichtkunst’) behandelt Aristoteles verschillende soorten poëzie, met name tragedie (treurspel) en heldendicht (epos). Hij geeft richtlijnen voor een goede tragedie. Evenals de Griekse beeldhouwkunst moet de tragedie de werkelijkheid nabootsen (mimesis), en wel het menselijke handelen. De uitbeelding moet poëtisch zijn (in tegenstelling tot de geschiedschrijving). Het verloop van de handeling is het belangrijkst, met als kern de plot (mythos). Tot de plot behoren een omkeer in de handeling (peripeteia), bijv. van geluk naar ongeluk, en herkenning (anagnorisis); bij het publiek moeten medelijden (eleos) en angst (phobos) worden opgewekt, waardoor deze emoties worden ‘gezuiverd’(katharsis), d.w.z. dat de mensen een teveel aan emoties kwijtraken. Het tragisch effect is het sterkst als het ongeluk van de hoofdpersoon het gevolg is van een fatale vergissing of fout, die begaan is in onwetendheid (hamartia).

De leer van de drie eenheden komt niet in de moderne versie in de Poetica voor.

Naar het voorbeeld van Plato schreef Aristoteles een aantal dialogen, die in de oudheid druk gelezen zijn, maar verdrongen werden door de wetenschappelijke werken (de fragmenten zijn verzameld door R. Walzer, ²1963, en W.D. Ross, 1955). Ook van de grote, onder zijn leiding tot stand gebrachte documentenverzamelingen (o.a. lijsten van opvoeringen van tragedies in Athene, staatsinstellingen van 158 steden, atlas van vergelijkende anatomie, en andere) is alleen een studie over de Staat van de Atheners in 1891 op een papyrus gevonden. De rest is, op een aantal meestal zeer korte fragmenten na, verloren gegaan (laatstelijk uitgegeven door V. Rose in 1886).

Bewaard gebleven zijn de wetenschappelijke werken, die geen literair karakter dragen, maar als min of meer uitgewerkte leerstof voor zijn colleges dienden. Uit een aantal citaten naar niet meer vertegenwoordigde werken blijkt dat de door Andronicus geredigeerde verzameling niet volledig meer is, terwijl anderzijds dictaten en excerpten van leerlingen, geschriften van latere peripatetici (o.a. de Problemata) en opzettelijke vervalsingen (zoals De mundo) erin zijn opgenomen.

De bewaard gebleven hoofdwerken van Aristoteles zijn de volgende: Logica: Categoriae; De interpretatione; Analytica priora en posteriora; Topica. Ontologie: Metaphysica. Natuurfilosofie: Physica; De caelo; De generatione et corruptione; Meteorologica; Historia animalium; De partibus animalium; De generatione animalium; De anima, Parva Naturalia. Praktische filosofie: Ethica Nicomachea; Politica; Rhetorica; Poetica.

UITG: en VERT: De eerste kritische teksteditie is die van I. Bekker (2 dln., 1831), later o.a. aangevuld met de humanistische Latijnse vertalingen en de Index Aristotelicus van H. Bonitz (1870; herdr. d. Gignon, 1960–1963). Bruikbaar is ook de Grieks-Latijnse uitgave van Didot (1848–1871; herdr. 1973) met een eigen, zeer uitvoerige Latijnse index. Van 1882–1909 liet de Pruisische Akademie de Griekse commentaren verschijnen (23 dln.).

Een volledige editie van de middeleeuws-Latijnse vertalingen wordt verzorgd door de Union Académique Internationale, onder de titel Aristoteles Latinus (I–XXXIII; suppl. I–II); Syrische vertalingen (vnl. van het Organon, ook: De mundo) zijn in de eerste helft van de 20ste eeuw al verschenen. Na de Tweede Wereldoorlog is de uitgave van de Arabische vertalingen vrijwel voltooid. Vertalingen in moderne talen zijn van zeer ongelijke waarde. Vooral in Groot-Brittannië, waar een lange traditie een bruikbare terminologie opleverde, zijn voortreffelijke prestaties geleverd: The works of Aristotle translated into English (12 dln., 1908–1952) omvatten alle werken van Bekkers editie. De Loeb Classical Library biedt bijna alle werken in het Grieks met vertaling.