Alva, Fernando Álvarez de Toledo van

Alva, Fernando Álvarez de Toledo van, hertog (Piedrahita 29 okt. 1507 – Lissabon 11 dec. 1582), Spaans staatsman en veldheer, was de militaire steunpilaar van keizer Karel V en Filips II van Spanje in hun strijd tegen de Reformatie en speelde als zodanig een belangrijke rol in de beginfase van de Tachtigjarige Oorlog.

Alva was een telg uit het geslacht Álvarez de Toledo, een van de oudste adellijke geslachten van Spanje. Na de dood van zijn vader kreeg hij van zijn grootvader een strenge opvoeding. Al in 1524 nam hij als officier deel aan gevechten tegen de Fransen, in 1531 trok hij mee op tegen de Turken, in 1535 onderscheidde hij zich bij het beleg van Tunis en in 1542 bij de verdediging van Perpignan tegen de Franse dauphin (kroonprins). Sinds 1533 was hij generaal, en in 1543 werd hij tijdens de afwezigheid van Karel V uit Spanje militair adviseur van de latere Filips II. De veldtocht tegen het Schmalkaldisch Verbond maakte hij mee, en door zijn handige manoeuvres met ruiterij had hij een groot aandeel in de overwinning bij Mühlberg in april 1547. In 1552 werd hij benoemd tot opperbevelhebber van de Spaanse troepen in Italië, maar hij werd overhaast teruggeroepen naar Duitsland na de onverwachte aanval van Maurits van Saksen tegen Karel V. In de oorlog van Filips II tegen de paus trok Alva, toen gouverneur van Milaan, met een leger op tegen de Kerkelijke Staat. Hoewel hij Rome zelf niet aanviel, wist hij paus Paulus IV toch tot vrede te dwingen (1556–1557). Alva nam voorts deel aan de besprekingen die aan de Vrede van Cateau-Cambrésis voorafgingen, en zou bij die gelegenheid met Hendrik II van Frankrijk een gezamenlijk plan tot vervolging van de protestanten hebben beraamd.

Na de Beeldenstorm van 1566 werd Alva naar de Nederlanden gezonden om de opstandige beweging te onderdrukken met een leger van ca. 10 000 man. Van Genua uit trok hij via Franche-Comté en Luxemburg naar het noorden; op 22 augustus 1567 deed hij zijn intocht in Brussel. Hij verving Margaretha van Parma als landvoogd en onderdrukte de opstandigheid met harde hand. Hij stelde onmiddellijk een ‘Bijzonder Gerechtshof’ in, de Raad van Beroerten, in de wandeling Bloedraad genoemd.

Naar Alva's eigen zeggen konden privileges geen straffeloosheid geven voor rebellie en zo werden de reeds in september 1567 gevangengenomen hoge edelen Egmont en Horne ondanks hun Vliesridderschap op 5 juni 1568 terechtgesteld; hun bezittingen werden geconfisqueerd. De bevolking ervoer de vonnissen van de Raad als hoogst onrechtvaardig en wreed, aangezien hier rechterlijke beslissingen werden genomen in zaken die voor haar zedelijk autonome kwesties van geweten en vrijheid waren geworden.

In 1568 hadden de ondernemingen van de Prins van Oranje en van zijn broer Lodewijk ten gunste van de Opstand niet het verwachte succes: Lodewijk werd in juli bij Jemgum (Jemmingen) verslagen, Willem van Oranje moest door geldgebrek zijn troepen afdanken. Na zijn veldtochten tegen de opstandelingen in Brussel teruggekeerd, trof Alva maatregelen om in het nijpend geworden geldgebrek van de koninklijke regering te voorzien, en kondigde hij de heffing aan van de volgende belastingen: de honderdste penning (heffing van 1% ineens over alle bezit), de twintigste penning (5% over de verkoop van onroerend goed) en de tiende penning (10% over de verkoop van alle waren; deze belasting zou in de plaats moeten komen van de accijnzen). Ten gevolge van het algemene verzet nam hij genoegen met een jaarlijkse afkoopsom van twee miljoen, die echter door de moeilijkheden bij het vaststellen van de quoten nooit zijn opgeleverd.

Ook de kerkelijke reorganisatie van 1559 werd rigoureus doorgedreven, mede tot ontstemming van vele katholieken, vooral bij de adel, die geen heil zagen in de sanering van de kerkelijke hiërarchie die hen van vele baten uit kerkgoederen en geestelijke ambten zou beroven.

Alva's strenge en onbuigzame optreden en zijn weigering van een algemeen pardon, dat een zekere ontspanning had kunnen veroorzaken, maakten dat Filips II in 1572 Medina Celi als opvolger van de ‘IJzeren Hertog’ naar de Nederlanden zond. Toen Den Briel werd ingenomen door de watergeuzen, weigerde Alva het bewind over te dragen aan Medina Celi. Die vertrok onverrichterzake. Alva wilde zelf proberen de opstandige steden in te nemen. In 1573 vroeg hij echter ontslag, dat hem in oktober verleend werd. Op 18 december 1573 verliet hij het land.

In Spanje herwon hij in de loop der jaren zijn verloren gegane invloed, al bleven botsingen met de koning niet uit. In 1580 veroverde Alva Portugal voor Filips II.

UITG: Briefwisseling: Epistolario del III Duque de Alba, Don Fernando Álvarez de Toledo, uitg. d. Duque de Alba (3 dln., 1952).