accent [muziek]

accent [muziek] (v. Lat. accentus = toon, nadruk), de nadruk of opvallendheid die een toon kan bezitten in het tijdsverloop van de muziek, en meestal verbonden met het beginmoment van de toon. De tactus-structuur van de muziek van de renaissance en de maatstructuur van de latere muziek impliceren een variatie in accentsterkte van noten, afhankelijk van de plaatsing in de maat: het metrisch accent. Er zijn sterke (of: zware) maatdelen (met relatief sterk accent) en zwakke (of: lichte) maatdelen (met relatief zwak accent). Bij een tweedelige maatverdeling is het eerste deel sterk, het tweede deel zwak. Bij een driedelige maatverdeling is de accentsterkte van de maatdelen: sterk–zwak–zwak, sterk–zwak–zwakker of sterk–zwak–minder zwak. Bij verdere verdeling van maatdelen kan dit proces zich herhalen, maar op een lager niveau van accenten. De componist kan het volgende doen om het metrische accent te verwezenlijken of te benadrukken:

1. langere noten op sterkere maatdelen;

2. meer noten tegelijk op sterkere maatdelen;

3. een nieuwe harmonie op sterkere maatdelen;

4. luidere noten op sterkere maatdelen, vaak met aanduidingen als sf (sforzando), rinf (rinforzando) of fp (fortepiano) (dynamisch accent);

5. melodisch belangrijke noten op sterke maatdelen, bijv. een noot na een sprong of de hoogste noot van een melodiefragment (melodisch accent).

De uitvoerende musicus kan het accent nog verder bevestigen door:

1. tonen iets langer te spelen dan strikt voorgeschreven (agogisch accent);

2. tonen apart aan te zetten (articulatorisch accent);

3. tonen iets luider te spelen dan strikt voorgeschreven (dynamisch accent).

Soms worden, zowel in de compositie als in de uitvoering, noten en tonen geaccentueerd op momenten waar dat volgens het metrisch accent niet zozeer te verwachten valt, meestal om een speciaal effect te bereiken. Indien een in metrisch opzicht zwak maatdeel geaccentueerd wordt ten koste van de omringende metrisch sterke maatdelen, dan spreekt men van syncope, met name wanneer dit een aantal malen opeenvolgend gebeurt.

In de 18de eeuw wordt de term accent tevens gebruikt in de betekenis van voorslag.