fantasie [muziek]

fantasie [muziek] (v. Frans fantaisie; in het Ital.: fantasia; Engels: fancy), een compositie die gekenmerkt wordt door een min of meer vrije structuur en die vaak een improviserend karakter heeft. In de 16de eeuw was fantasia de titel voor een instrumentale compositie in de stijl van het (vocale) motet, maar doorbroken door vrije instrumentale passages (luit, orgel, klavecimbel). Begin 17de eeuw kreeg de fantasie in de West-Europese landen grote overeenkomst met vormen als ricercare, capriccio, toccata, prelude (zie preludium), e.d.

In de klassieke en romantische tijd (18de resp. 19de eeuw) duidt de naam fantasie, in deze tijd vooral van toepassing op piano- of orgelcomposities (Max Reger), op een vrij vormkarakter (bijv. de fantasieën in c en d voor piano van Mozart) of op een vrije behandeling van een klassieke vorm (bijv. Sonata quasi una fantasia, opus 27 van Beethoven). In deze tijd ontstond ook het meer beknopte Fantasiestück, met een aan de liedvorm verwante structuur. Potpourri-achtige parafrases over volksliederen, operamelodieën e.d. worden ook vaak fantasie genoemd.