Willem V [Nederlanden]

Introductie

Willem V [Nederlanden], officieel: Willem V Batavus (Den Haag 8 maart 1748 – Brunswijk 9 april 1806), prins van Oranje en Nassau, algemeen erfstadhouder der Verenigde Nederlanden, zoon van Willem IV en Anna van Hannover. Hij volgde zijn vader reeds als driejarige op onder regentschap van zijn moeder. Na haar dood op 12 januari 1759 vervielen de stadhouderlijke functies aan de respectieve gewestelijke Staten en werd de hertog van Brunswijk-Wolfenbüttel de voogd van de prins totdat hij op 8 maart 1766 meerderjarig zou zijn.

Huwelijk

Willem V trouwde 4 oktober 1767 met Wilhelmina van Pruisen. De op 3 mei 1766 in het geheim vastgestelde Akte van Consulentschap kwam vrijwel neer op de voortzetting van Brunswijks voogdij, al gingen bepaalde zaken, m.n. de defensie, Willem zeer ter harte. Tijdens de Amerikaanse Vrijheidsoorlog en de daaruit voortvloeiende Vierde Engels-Nederlandse Oorlog raakte hij door zijn Engelsgezindheid in een scheve positie. Hij en zijn vrouw werden in een felle pamflettenoorlog verguisd, vooral toen met voorbedachten rade de Akte van Consulentschap openbaar gemaakt werd. Dit leidde tot het ontslag en vertrek van Brunswijk.

Stuurloos

Sindsdien was Willem stuurloos. Pogingen, door kopstukken van de ‘democratische patriotten’, speciaal Pieter Paulus, ondernomen om hem te doen instemmen met hun vernieuwingsplannen, stuitten af op onbegrip. Ook de vermaningen van de verwanten van zijn vrouw, in dezelfde geest, sloeg hij in de wind. Dit leidde tot een toespitsing van tegenstellingen, vooral in Holland, waar de Staten hem zelfs uit bepaalde functies ontzetten. Toen hem het commando van het Haagse garnizoen in september 1785 ontnomen werd, verliet hij Den Haag. Als zijn vrouw hem er niet van weerhouden had, zou hij zich in Dillenburg gevestigd hebben, maar nu begaf hij zich naar Nijmegen. Hij liet Wilhelmina begaan in haar overleg met de Engelse gezant Harris en met haar broer Frederik Willem, sinds augustus 1786 koning van Pruisen, die uiteindelijk troepen zond. Willem bood nauwelijks verzet tegen de Pruisische interventie. Bijna lijdelijk liet hij zich ‘in triomf’ naar Den Haag terugvoeren.

Represailles

Hersteld in de oude rechten, nam hij allerlei represailles tegen de patriotten. Door deze starheid verhaastte hij de val van de ‘oude Republiek’. Bij de komst van de troepen van Pichegru vertrok hij 18 januari 1795 naar Engeland. Vrijwel zijn eerste werk aldaar was de uitvaardiging van de brieven van Kew (febr. 1795), waarin hij de bestuurders van de Nederlandse gewesten buiten Europa beval zich aan de Engelsen als bevriende natie over te geven. Dezen goten olie op het vuur van de ‘Bataafse’ verontwaardiging. Hetzelfde deed hij, samen met zijn zoon, de erfprins (de latere koning Willem I), toen hij in augustus 1799 een proclamatie uitvaardigde waarin hij de Nederlanders opwekte steun te geven aan de Engels-Russische inval in Noord-Holland.