Mengelberg, Willem

Mengelberg, Willem (voluit: Josef Willem) (Utrecht 28 maart 1871 – Hof Zuort, gem. Sent, kanton Graubünden, 22 maart 1951), dirigent, zoon van Friedrich Wilhelm Mengelberg, was een van de laatste exponenten van de grote vertolkersgeneratie van de 19de eeuw. Hij studeerde aan de Toonkunstmuziekschool te Utrecht bij R. Hol, M.W. Petri en A. Averkamp en vanaf 1888 te Keulen bij F. Wüllner, J.W. Seiss en G. Jensen. In 1892 werd hij stedelijk muziekdirecteur van Luzern. In 1895 volgde zijn benoeming tot dirigent van het Concertgebouworkest, als opvolger van Willem Kes, in 1898 tevens van het Amsterdamse Toonkunstkoor. Daarnaast leidde hij de Museumkonzerte te Frankfurt (1907–1920), vanaf 1913 het Philharmonic Orchestra te Londen en het National Symphony Orchestra te New York (1921–1929), dat op zijn initiatief verenigd werd met de New York Philharmonic Society. In 1928 verleende de Columbia University (New York) hem een eredoctoraat en in 1934 werd hij vanwege de Maatschappij ter Bevordering der Toonkunst benoemd tot bijzonder hoogleraar te Utrecht (nooit door hem geconcretiseerd).

In zijn bijna vijftigjarige carrière wist Mengelberg het Concertgebouworkest tot een der beste ter wereld en Amsterdam tot een centrum van internationaal muziekleven te maken, waar vele componisten persoonlijk hun werk introduceerden. Hij heeft zich zeer verdienstelijk gemaakt als promotor van eigentijdse componisten, zoals R. Strauss, die zijn Heldenleben (1899) aan Mengelberg en het Concertgebouworkest opdroeg, Debussy, Ravel, Arnold Schönberg, Strawinsky, maar vooral Mahler, wiens oeuvre hij bij zijn 25-jarig jubileum als dirigent integraal uitvoerde; van de Nederlandse componisten had Diepenbrock zijn bijzondere belangstelling. Vermaard waren voorts zijn vertolkingen van Beethoven en Tsjaikovski en van de vanaf 1899 jaarlijks op palmzondag (bekort) uitgevoerde Matthäuspassion van Bach. Met het orkest en het koor maakte Mengelberg talrijke tournees door West-Europa. In Nederland ijverde hij voor een verbreding van het concertpubliek (stichting van de Volksconcerten). In de jaren twintig heeft hij bijgedragen aan de verbetering van de maatschappelijke positie van de orkestleden.

Mengelberg genoot tot aan de Tweede Wereldoorlog een uitzonderlijke reputatie in Nederland. Zijn conciliante houding tegenover de Duitse bezetter, die hem aan de rand van de collaboratie bracht, is hem dan ook buitengewoon kwalijk genomen. In 1945 werd hem een dirigeerverbod opgelegd. De Nederlandse cineast Philo Bregstein maakte in 1978 een gefilmd portret van hem.

Zijn nalatenschap is ondergebracht in de Willem Mengelberg-stichting, die o.a. zijn huis in Zwitserland enkele maanden per jaar openstelt als vakantieverblijf voor musici.