eerste eeuw

2.4 Spanje

Het Iberisch schiereiland is na Sicilië en Sardinië-Corsica het oudste wingewest van Rome. De verovering ervan begon tijdens de Tweede Punische Oorlog (281-201 v.C.). In 197 v.C. werd Spanje verdeeld in twee provincies: Hispania Citerior in het noorden en Hispania Ulterior in het zuiden. Augustus heeft na de onderwerping van de Asturiërs en de Cantabriërs (25-19 v.C.) een nieuwe indeling van het hele schiereiland in drie provincies doorgevoerd: Hispania Tarraconensis (geheel het noorden en oosten), met de hoofdstad Tarraco (Tarragona), Hispania Baetica (in het zuiden), met de hoofdstad Corduba (Córdoba), en Lusitania (het zuidwesten), met de hoofdstad Emerita Augusta (Mérida). De snel voortschrijdende romanisering komt ook hier, zoals overal elders, tot uiting in de bouw van nieuwe en de expansie van bestaande steden. Gades (Cádiz) en Mérida zijn de volkrijkste steden. Mérida, gesticht door Augustus als een kolonie voor de veteranen van het vijfde en tiende legioen, telt nu al meer dan 100 000 inwoners. Cádiz, gelegen net buiten de Zuilen van Hercules (Gibraltar) aan de Atlantische Oceaan, is een zeer oude, door Feniciërs gestichte haven- en handelsstad. Qua inwonertal behoort het tot de grootste steden van het rijk (ca. half miljoen inwoners). Het is een stapelplaats voor producten uit het binnenland, aangevoerd over de Baetis (Guadalquivir), en het beheerst de handelsroutes over de Atlantische Oceaan naar Gallia, Britannia en West-Afrika. Rome betrekt zijn zwarte slaven en slavinnen vooral via deze havenstad. Cádiz is een stad met tal van louche, maar ook chique restaurants, waar de maaltijden opgeluisterd worden door opwindende sensuele dansen van de zgn. 'puellae gaditanae' (meisjes van Gades), die ook in Rome zeer in de mode zijn. Córdoba, de geboorteplaats van Lucanus en de beide Seneca's (vader en zoon), is bekend om zijn retorenscholen. Voor de economie van het Romeinse Rijk is Spanje van onschatbare betekenis, vooral door zijn rijkdom aan mineralen (goud, zilver, koper, tin, ijzer en lood), die met name in de mijnen van Asturië en Cantabrië door dikwijls onmenselijk zware arbeid van gevangenen en slaven gedolven worden. Onder keizer Vespasianus heeft Spanje Latijns burgerrecht gekregen. Het bestuur van de Spaanse steden is nu overal ingericht naar het model van de steden van Italië.

2.5 Britannia

Toen Caesar in 55 en 54 v.C. zijn verkenningstochten over Het Kanaal maakte, wist men in Rome vrijwel niets over de Britse eilanden, ofschoon de Griekse ontdekkingsreiziger Pytheas uit Marseille in de 4de eeuw v.C. al om Britannia heen gevaren was. Zijn reisverhaal is echter nooit au sérieux genomen. De beide tochten van Caesar waren geen groot succes en het zou bijna honderd jaar duren voordat keizer Claudius het ogenblik gekomen achtte Britannia te onderwerpen. In het jaar 43 stak een leger van 50 000 man Het Kanaal over. Het versloeg koning Caratacus en bezette in tegenwoordigheid van Claudius zelf diens hoofdstad Camulodunum (Colchester). Deze stad werd residentie van de Romeinse stadhouder van de provincie Britannia. Caratacus vluchtte, maar werd in 51 definitief verslagen.

In later jaren is het gebied van de provincie geleidelijk uitgebreid naar het oosten, waar o.m. Aquae Sulis (Bath) wordt gesticht, en naar het noorden, waar in de jaren 72–74 door de stadhouder Cerialis de vlakte tussen de Humber en de Tyne wordt bezet. Hij kan gelden als de stichter van Eburacum (York), waar sindsdien het militaire hoofdkwartier van Britannia is gevestigd. Zijn opvolger Gnaeus Julius Agricola heeft in de jaren 77–84 het Romeinse gezag uitgebreid over Wales en tot ver in Schotland, wil ook oversteken naar Ierland, maar wordt in 84 door keizer Domitianus naar Rome teruggeroepen. Agricola – de schoonvader van Tacitus, die een prachtige biografie aan hem wijdde – heeft door zijn persoonlijk optreden er veel toe bijgedragen dat de Romeinse levensstijl op het Britse eiland ingang heeft gevonden. Het gebruik van het Latijn is geleidelijk toegenomen en er verrijzen diverse steden naar Romeins model met fora, basilica's, thermen en huizen met muren van baksteen en daken met dakpannen. Vooral Londinium (Londen) aan de Theems groeit snel en schijnt de hoofdstad Colchester voorbij te streven. De steden worden bestuurd door inheemse magistraten (zoals ook in Gallië en elders) en er is – op het eind van deze eeuw – geen sprake meer van openlijke vijandigheid tussen de oorspronkelijke bewoners en de bezetters. Maar bij vele veteranen die zich hier gevestigd hebben, leeft nog als een soort trauma de herinnering aan de gebeurtenissen van 61, toen tijdens een opstand onder leiding van de diep gekrenkte koningin-weduwe Boudicca van de stam der Iceni het garnizoen van Camulodunum werd overweldigd en elke Romein in Verulamium (Saint Albans) en Londinium werd vermoord; alle drie de steden werden platgebrand en zeker 70 000 Romeinen en geromaniseerde inwoners van die steden verloren daarbij het leven.

2.6 De Donaulanden

Aan de zuidzijde van de Donau, voor zover men weet de langste rivier ter wereld, ligt een reeks grensprovincies die sinds het principaat van Augustus in het rijk zijn ingelijfd. Het zijn, vanaf de bronnen van de Donau tot haar monding in de Zwarte Zee, achtereenvolgens: Raetië, Noricum, Pannonië, Dalmatië, Moesië en Thracië.

2.6.1 Raetië en Noricum

Grenzend in het westen aan de provincies Gallia Narbonensis en Germania Superior, en in het zuiden aan Italië, omvat de provincie Raetië de centrale en oostelijke Alpen (Graubünden en Tirol), alsmede het territorium van de Keltische stam der Vindelici tussen Rijn en Boven-Donau (Zuid-Beieren). Dit gebied is in 15 v.C. door de broers Drusus en Tiberius, stiefzonen van keizer Augustus, onderworpen en tot een aparte provincie gemaakt. De Romeinse stadhouder resideert in de nieuwgestichte kolonie aan de Lech, Augusta Vindelicorum (Augsburg), dat zich al spoedig ontwikkeld heeft tot een belangrijke handelsstad. Noricum (Oostenrijk ten zuiden van de Donau, zonder Tirol), het land van de Keltische Taurisci, heeft al lang voordat het, evenals Raetia, in 15 v.C. werd ingelijfd, handelsbetrekkingen onderhouden met Rome, die gewoonlijk liepen via Aquileia. Aan de straatweg die van Augsburg langs de rivier loopt, vindt men verscheidene stadjes, o.a. Lentia (Linz) en Lauriacum (Lorch). Iets zuidelijker ligt in een weids, vruchtbaar dal Juvavum (Salzburg). Hoofdstad is Virunum (Sankt Veit an der Glan) aan de rivier de Drau, ten zuiden van de oude koningsresidentie Noreia (Neumarkt) in Stiermarken.

2.6.2 Pannonië en Dalmatië

Pannonië (de Hongaarse laagvlakte tussen de Oostenrijkse Alpen en de Donau, in het zuiden begrensd door de Sava) is een ruig land met een ruig volk, dat in 9 n.C. door Tiberius definitief werd gepacificeerd en tot Romeinse provincie gemaakt. Het werd daarbij losgemaakt van Illyricum (Joegoslavië), dat sindsdien Dalmatië heet. Aan de Donaugrens in Pannonië zijn militaire steunpunten, waaronder kastelen, aangelegd en kolonies en steden gesticht, waarvan de voornaamste zijn: Vindobona (Wenen), Carnuntum (Deutsch Altenburg) en Aquincum (Boedapest). Aan de zuidgrens van Pannonië, dus aan de rivier de Sava, liggen Emona (Ljubljana) en Sirmium (Sremska Mitrovica). Sirmium, gelegen op een knooppunt van wegen, is de voornaamste stad van Pannonië. In Dalmatië zijn de belangrijkste steden Salonae (Solin bij Split) en Scodra (Shkodër).