eerste eeuw

Introductie

eerste eeuw. Om een helder beeld te verkrijgen van wat zich in de eerste eeuw n.C. afspeelde en om het leven van de toenmalige mensen in al zijn verscheidenheid nader te kunnen karakteriseren, is het allereerst noodzakelijk een blik te werpen op de geografische situatie van toen.

Ook wanneer men met de grootste zorg, en toegerust met de historische en archeologische kennis die tegenwoordig ter beschikking staat, de wereld van die eerste eeuw van onze jaartelling in kaart brengt, zullen er vele witte plekken en onzekere gegevens op deze kaart voorkomen. In fysisch-geografisch opzicht is het aanzien van de aarde in de laatste tweeduizend jaar weliswaar niet veel veranderd. Twintig eeuwen hebben nauwelijks betekenis op de vele miljoenen jaren die geologische tijdschaal omvat. De kustlijnen van zeeën en oceanen, de loop van de grote rivieren, de grote meren en bergketens zijn zonder meer te herkennen. Wel zal de kaart een opvallend verschil in vegetatie tonen, een verschil dat door de mensen is veroorzaakt. Grote gebieden rondom de Middellandse Zee (Spanje, Zuid-Italië, Griekenland, Noord-Afrika, Palestina), in Voor-Indië en China, in Australië en Nieuw-Zeeland, in de beide Amerikaanse continenten zijn volop bedekt met bossen die tegenwoordig zijn verdwenen.

De grootste verschillen en de meeste vraagtekens doen zich echter voor bij het invullen van de demografische en cultureel-geografische gegevens op de al genoemde wereldkaart. In de eerste plaats hebben wij rekening te houden met een wereldbevolking die naar schatting nog geen tiende bedraagt van de huidige. Dat is van wezenlijke betekenis voor een realistische kijk op de eerste eeuw n.C. en nog vele eeuwen daarna. Verder moet men in gedachten houden dat het grootste deel van die wereld nog behoort tot het domein van de prehistorie, die men slechts zoekend en tastend met behulp van archeologische vondsten en relicten, soms ook door berichtgeving van buitenaf kan reconstrueren.

1. DE WERELD IN VOGELVLUCHT

1.1 De wereldbevolking

Over de omvang van de totale wereldbevolking is weinig bekend. Schattingen komen uit op rond 450 miljoen zielen. Slechts enkele gebieden of clusters van gebieden hebben een relatief hoge bevolkingsconcentratie: China (in de dalen van de grote rivieren, met een bevolking van naar schatting 70 miljoen zielen), Voor-Indië (vooral het Indus- en het Gangesdal, met, naar men aanneemt, omstreeks l00 miljoen mensen) en het gebied van het Romeinse Rijk (met naar schatting 54 miljoen mensen). In deze drie gebieden bloeien - vrijwel geïsoleerd van elkaar - hoge culturen. Men gebruikt er het schrift om de eigen tradities vast te leggen en onderscheidt zich mede daardoor van het merendeel van de andere volken, waarvan sommige overigens in deze tijd relatief hoge beschavingen kennen.

In grote delen van de wereld echter leeft men nog in het stenen tijdperk. Er zijn, in Australië, in noordelijk Azië, in Afrika ten zuiden van de Sahara en in Amerika, tal van volken die alleen stenen werktuigen en wapens kennen. Ons zicht op de cultuur van deze volken is uiterst vaag, ook omdat er weinig of geen contact bestaat met beschavingen die meer middelen tot hun beschikking hebben. Maar wij kunnen ons toch voorstellen hoe zij leven.

Toch is op vele plaatsen buiten de grote cultuurgebieden inmiddels ook het gebruik van metalen doorgedrongen, meestal door contact met volken die dit al kenden, soms ook door zelfstandige ontwikkeling. Voor grote gebieden in de wereld zijn trouwens de wijze van voedselproductie en de nederzettingsvormen (landbouw- resp. stadsculturen) veel kenmerkender gegevens voor het culturele ontwikkelingsniveau dan het bezit van metalen werktuigen of de kennis en het gebruik van het schrift.

1.2 Midden-Amerika

In Midden-Amerika bloeit omstreeks deze tijd bijvoorbeeld een hoog ontwikkelde stadscultuur op, goed vergelijkbaar met de (vroegere) stadsculturen van de Oude Wereld, maar zonder de kennis van metallurgie en zonder de beschikking over wagens, wielen en lastdieren. Toch slaagden de Olmeken er in (al enkele eeuwen vóór de nu beschreven periode) meters hoge en tot 50 ton zware steenblokken over water te transporteren over afstanden groter dan l00 km; deze gebruikten ze om er hun karakteristieke beeldhouwwerken uit te vervaardigen. In La Venta, aan de kust van de Golf van Mexico, bouwden zij een ruim 30 m hoge piramide, waarin 800 000 manuren arbeid moet zijn gestoken. De door de Olmeken tot ontwikkeling gebrachte wiskundige kennis, hun nauwkeurige kalender en hun hiërogliefenschrift hebben zich verbreid naar Monte Albán, een reeds enkele eeuwen oude stad in het Oaxacadal, en naar het gebied van de Mayacultuur op het schiereiland Yucatán, waar zich verscheidene verstedelijkte religieuze centra bevinden, zoals Tikal en Palenque. Men kent er geen eigen metallurgie, maar beschikt wel over metaalwaren die via handelswegen uit andere gebieden worden aangevoerd. Met werktuigen van vuursteen en obsidiaan is een gespecialiseerde nijverheid in opkomst. De basis van de welvaart schuilt in de rijke opbrengsten van de maïscultuur. Katoen, obsidiaan, zout en cacaobonen zijn belangrijke handelsproducten. Balspelen, gespeeld met een massieve bal van rubber, hebben een sacrale functie. Een opmerkelijke tempelarchitectuur is in ontwikkeling. Inmiddels wint in het hoogland van Mexico de stedelijke cultuur van Teotihuacán snel aan invloed. In de voorafgaande eeuw heeft een nederzetting van middelmatige omvang zich hier ontwikkeld tot een politiek en religieus centrum, dat nu geleidelijk aan het uitgroeien is tot het belangrijkste van geheel Midden-Amerika.

1.3 Het Andesgebied

Sterk in contrast met de Midden-Amerikaanse culturen staan die van het Andesgebied, waar een hoog ontwikkelde agrarische en technische bedrijvigheid is ontstaan, met inbegrip van metaalbewerking (goud, koper, zilver). Hier is echter nog geen spoor van verstedelijking, noch van enige vorm van schrift of kalender. In het kustgebied van Peru komen technische vernieuwingen op: irrigatiesystemen worden ingevoerd, op de berghellingen worden terrassen aangelegd en er wordt een nieuwe graansoort gekweekt die kan groeien op hoogten waar maïsteelt niet meer mogelijk is. Er is in deze periode een sterke bevolkingsgroei.